ايمــــايان

روشنفکری و آشتی نظر و عمل

2012-03-14T11:09:00.006+03:30

چهارشنبه ۲۴ اسفند ۱۳۹۰

«مهرنامه» پس از انتشار عکسهای اخیر گلشیفته فراهانی، سؤالی را با دو تن از مدرّسان رشته‌ی جامعه‌شناسی در میان گذاشته که :«مصالح عمومی چه اندازه می‌تواند حوزه خصوصی را محدود کند؟» با خود موضوع چندان کاری ندارم، قصدم اشاره‌ای کوتاه به شیوه‌ی برخورد این دو نفر و یک جمع‌بندی اجمالی است.

سوسن شریعتی نوشته که افکار عمومی یا عرف همواره تغییر می‌کند، چیزی که امروز ارزش است، فردا می‌تواند ضدّارزش شود یا جای اکثریّت و اقلیّت عوض شود. هم مقاومت عرف در برابر تغییر طبیعی است و هم تلاش برای خنثی کردن این مقاومت؛ مانند نمونه‌ی ازدواج موقّت که عدّه‌ای با بیان لزوم رعایت واقعیّتی به نام عرف با آن مخالفت می‌کردند و عدّه‌ای برای دفاع از حقیقتی به اسم مذهب از لزوم تغییر افکار عمومی می‌گفتند. در جامعه‌های در حال گذار، اجماعی بر سر افکار عمومی وجود ندارد و در برخی جامعه‌ها نیز افکار، امکان بیان آزادانه‌ی عمومی ندارند و بناچار به طور خصوصی بیان می‌شوند. سیاستمداران، هنرمندان و روشنفکران هر کدام مسیر خود را برای دادوستد با افکار عمومی دارند. سیاستمدار که حافظ وضع موجود است و عرف را حتّی اگر دارای حقیقتی نباشد رعایت می‌کند، روشنفکر وضع موجود را نقد می‌کند امّا به راههای نفوذ در افکار عمومی نیز می‌اندیشد و به دنبال اعتمادسازی با مخاطب و گفتگو با اوست امّا هنرمند، رها از هر قیدوبندی آزادانه خلق می‌کند، شاید در دوره‌ای منزوی شود (فروغ ، هدایت) امّا بعدها اثرش را می‌گذارد.

نعمت‌الله فاضلی در پاسخ به همین سؤال از پیچیده بودن رفتار آدمی می‌آغازد. از تفاوت پلک‌زدن با چشمک و اینکه همین چشمک در هر شرایطی معنای خاص خودش را دارد و می‌تواند به انتقال معناهای گوناگون یا حتّی برداشتهایی غلط بینجامد و این نمونه‌ی کوچکی از رفتارهای انسانی است که در ارتباط با بافت کلّی وقوع یک رخداد، معانی گوناگون می‌یابد. در جامعه‌ی امروز که گفتمانهای متعدّدی کنار هم وجود دارند، افراد اغلب نگرانند که چه بگویند، بپوشند یا چه کنند که به برداشت غلط نینجامد. این بحران به ویژه برای کسانی که بیشتر در معرض دید و قضاوت دیگران هستند مانند هنرمندان یا سیاستمداران به چشم می‌خورد. در جامعه‌ی امروز، دو سبک زندگی با یکدیگر تلاقی پیدا کرده است یکی ارحجیّت ارزشهای فردگرایانه و تلاش افراد برای انتخاب سبک زندگی خود و دیگر سیاست فرهنگی حکومت که می‌کوشد با تکیه بر ارزشهای جمع‌گرایانه بر سرشت و سرنوشت نشانه‌ها مدیریّت کند. گاهی یک مصاحبه یا رفتار باعث جنجال می‌شود، گروهی با تکیه بر اصل آزادی فردی و نسبیت نشانه‌ها از آن دفاع می‌کنند و جمعی از لزوم احترام به ارزشهای جمع می‌گویند. این جنگ ادامه می‌یابد تا زمانی که اتّفاق جدیدی، میدان بازی -یا جنگ- را از موضوع سابق به موضوع جدید عوض کند. ما نمی‌توانیم در این بین طرف یکی از دو سوی ماجرا را بگیریم و فعلاً می‌توانیم بر لزوم گفتگو و تفاهم پای بفشاریم تا به شکلی از هم‌زیستی ارزشهای فردگرایانه و جمع‌گرایانه برسیم.

ابتدا از خود سؤال شروع می‌کنم که ارتباطی به آن رخداد ندارد. حتّی اگر پرسش بدون ارتباط با یک اتّفاق هم مطرح می‌شد جای اصلاح داشت که ما امری صددرصد خصوصی یا عمومی نداریم که بتوانیم به سادگی بین ان دو مرز تعیین کنیم. چاردیواری اگر جایی برای مصرف یا انبار مواد مخدّر شود نیز در آزادترین جامعه‌ها اختیاری نیست. بلی؛ بعضی جاها جشن و پایکوبی مختلط در حوزه‌ی خصوصی آزاد است و بعضی جاها خیر، یا پوشش شخصی در بیشتر کشورها مرزهایی متفاوت دارد امّا هیچگاه کاملاً آزاد نیست و بنا به فرهنگ و قانون یک کشور تعیین می‌شود. گذشته از این، پرسش با امر مورد بحث ربطی پیدا نمی‌کند؛ وقتی شخصی آگاهانه در یک رسانه خود را به نمایش می‌گذارد، یعنی دیگران را به دیدن خود دعوت می‌کند و اینجاست که خواسته یا ناخواسته نقد می‌شود. این حضور در حوزه‌ی عمومی است نه حوزه‌ی خصوصی. عکس یا فیلمی از فلان هنرپیشه لونرفته تا کسی به حوزه‌ی خصوصی او وارد شده باشد. هیچ‌کدام از دو نفر به نقص سؤال و اصلاً به خود موضوع بحث نیم‌اشاره هم نمی‌کنند و این یکی از امور شایع بین اهل فکر در ایران است که به جای پرداختن به یک فیلم، کتاب یا اتّفاق مدام حاشیه می‌روند، درباره‌ی خود شخصیّت می‌نویسند، مثال و نقل قول می‌آورند و دست آخر خود اثر دست‌نخورده می‌ماند.

شریعتی آن چنان تصویری از سیّال بودن ارزشها به دست می‌دهد که روی گل‌وگشادترین نظرات پست‌مدرنیستی را سفید می‌کند. عنوان نوشته‌ی او این است :«تغییر می‌کنیم، عادت می‌کنند.» ما چطور می‌توانیم به دنبال تغییر باشیم یا از حقیقت بگوییم وقتی امر مرجّحی نیست زیرا که هر چیز در سیلان و تغییر است؟ اینجا در حالی ضمیر فعل تغییر کردن را به «ما» (یعنی خودش، تغییرخواهان و احتمالاً فرد مورد بحث) برمی‌گرداند و از این تغییر فی‌الجمله حمایت می‌کند که در همان بحث ازدواج موقّت در نتیجه‌گیری پایان نوشته‌اش –باز هم فی‌الجمله- با آن مخالفت کرده بود که رواج این امر باعث می‌شود نهاد فرهنگی-مذهبی خانواده نااستوار شود (ازدواج موقّت: مذهب علیه فرهنگ؛ کتاب دن‌کیشوت در شهر). کاری به آن موضع ندارم که مدّعی شده ازدواج موقّت به مثابه امری مذهبی در برابر خانواده یعنی باز هم نهادی مذهبی قرار گرفته (پس مذهب حواسش نبوده که دارد زیرآب یکی از نهادهای مورد حمایت خودش را می‌زند!)، غرض این است که آنجا هم «تغییر می‌کنیم، عادت می‌کنند» یا فقط اینجا تغییر می‌کنیم؟ اگر از خوبی و بدی تغییر اینجا و آنجا بگوید می‌گوییم یادتان باشد ارزشها سیّال هستند و چیزی امروز خوب و فردا بد است، پس قضاوت ممتنع است و اگر خوبی و بدی و واقعیّت و حقیقتی در میان باشد که ابتدای نوشته باید اصلاح شود یا لااقل دامنه‌اش محدودتر شود. خیلی‌ها به دنبال تغییر بودند و کامیاب نشدند، چرا فقط دو نفری که هم تغییرشان امری مثبت بود و هم کامیاب شدند، به عنوان نمونه‌ معرّفی می‌شوند؟ چه دین‌سازها، چه مکتب‌تراشها و چه بُتگرهایی که به دنبال تغییر بودند و ابتر ماندند. تقابل صادق هدایت بیشتر با عرف خاص و جامعه‌ی ادبی و فکری بود تا افکار عمومی آن زمان و فروغ هم جایی در برابر افکار عمومی بود که می‌سرود «گنه کردم، گناهی پر ز لذّت» نه فروغ پس از حجم سبز که اگر در آن حد مانده بود، جرقّه‌ای بود که خیلی زود فراموش می‌شد. تازه چطور می‌توان از فروغی که ستارگان نیمه‌برهنه‌ی سینمای آن زمان را در شعرش به مسخره می‌گیرد برای توجیه عملی که بی‌شباهت به همان تن‌نمایی‌ها نیست، بهره برد؟ هم آن ستاره‌ها، هم فروغ به دنبال تغییر بودند، به کدام عادت کنیم؟ در ضمن تابو را یکبار می‌شکنند، تا سال پنجاه و هفت به هرچه از این دست بود، عادت کردیم؛ حالا از چه چیز تازه‌ای رونمایی شده که به آن عادت کنیم؟

هر کار بکنیم نمی‌توانیم وقتی با نوشته‌ای از فرزندان شریعتی- یا یکی از بزرگان اندیشه‌ی این دیار- روبه‌رو می‌شویم، آنان را با هم مقایسه نکنیم. چندی پیش وبلاگ تورجان بحثی راجع به روشنفکران دینی داشت و بسیاری از جمله شریعتی و که و که را با افراد موجود یک‌کاسه کرده بود. من گفتم صرف‌نظر از تفاوت دیدگاهها، روشهای جماعت موجود- متأسّفانه در واکنش به اجبار مذهبی سه دهه‌ی اخیر- بیشتر در نقد برداشت مذهبی حاکم است و کمتر با بی‌اعتقادان به مذهب سروکار دارد. هر قدر در برخورد با اوّلی زبان درشتی را به کار می‌گیرد در رویارویی با دوّمی ترسخورده و محتاط است ( یک نمونه‌ی ترس از بخشی از عرف!) شریعتی اینگونه نبود و با تیغ نقد خود هر دو طرف را می‌زد. شاید کسی بگوید نوشته‌ی سوسن جامعه‌شناسانه است و توصیف‌گر و من می‌گویم شریعتی هم این دانش را می‌شناخت امّا توانست تغییر و توصیف را همراه کند و اصولاً این برداشت که توصیف جهان در برابر تغییر جهان قرار دارد اشتباه است و مانند بحث حوزه‌ی خصوصی و عمومی، نه هیچ توصیفی جهان را بی‌تغییر می‌گذارد و نه هیچ تغییری بی‌اتّکا به یک نظریّه‌ی توصیفی از جهان شکل می‌گیرد؛ این دو در هم آمیخته‌اند. سوسن شریعتی با دفاع از برخی مفاهیم دکتر مانند امکان پی‌گیری مثبت مفردات اندیشه‌ی پدر مانند اتوپیا یا ایدئولوژی (برای نمونه در مقاله‌ای در کتاب «شریعتی روشنفکر ناشناخته» به کوشش مرتضی کاظمیان) ما را به یافتن کورسوی امیدی امیدوار کرده بود؛ در جهانی که همه از نسبیّت و عدم قطعیّت می‌گویند کسی از چیزی، کسی، عقیده‌ای دفاع کند و پای آن- به تعبیر طنزآمیز ژیژک: به شیوه‌ای استالینی- بایستد. بله، در برابر کسانی که تمام حقیقت را در جیب خود می‌بینند باید از دیگر راههای وصول به حقیقت، تساهل و تسامح و پذیرش تکثّر فرهنگی گفت امّا وقتی در جهانی هستیم که دیگر ارزشی برای پایبندی وجود ندارد، قطعیّت مستدل و موضع‌داشتن امری الزامی به نظر می‌رسد. در واقع سوسن شریعتی نتوانسته در این متن تعادل را بین این دو حفظ کند و از یک سوی بام فروافتاده است. وی نوشته که روشنفکر به راه نفوذ در افکار عمومی می‌اندیشد ولی در این نوشته آن را اپورتونیست و ترکیبی از تعصّب، احساسات خوب و بد، خرد و حماقت خوانده است؛ به نظر می‌آید که او به توصیه‌ی خودش هم پایبند نیست. اگر او -بدون توجّه به سیّالیّت ادّعایی بخشی از متن- جایی را در افکار عمومی بخردانه یا دارای احساسات خوب می‌بیند، چرا باید با تغییر آن بخش موافق باشد و به آن عادت کند؟

از توصیف من از تداخل و امتزاج امور خصوصی و عمومی، به دست می‌آید که درباره‌ی اصل نوشته‌ی دکتر فاضلی یعنی تمایز نهادن بین امر خصوصی و عمومی چه نظری دارم. به عبارت دیگراز توصیف فاضلی نمی‌توانیم به توصیه‌ی او برسیم. مثل این می‌ماند که بخواهیم هم‌زمان دو روی یک سکّه را به هم بچسبانیم. علی دایی پس از آن مسابقه‌ی کذایی با تیم استیل‌آذین به آرایش موی سوشا مکانی ایراد می‌گرفت و در جواب خبرنگاری که امر شخصی‌بودن آن را مطرح کرد گفت که وقتی جلو میلیونها بیننده است، امر شخصی چه معنا دارد؟ مدّتی بعد در جواب یکی از خبرنگاران که از باز بودن دکمه‌های پیرهنش انتقاد می‌کرد گفت شما به سرووضع شخصی من چکار دارید؟! گفتگوی ارزشهای عمومی و خصوصی اگر نگویم ناممکن، بسیار دشوار است؛ راه ساده‌تر این است که – از آنجا که ارزشهای عمومی متکثّر و ارزشهای خصوصی گوناگون وجود دارند- ابتدا یک امر خصوصی را با امر خصوصی دیگر و یک امر عمومی را با نمونه‌ی مشابه عمومی خود بسنجیم تا امکان گفتگو پیدا شود و آنگاه سعی کنیم از گفتگوی ارزشهای فردمدار و اجتماع‌مدار سخن برانیم. پس وقتی زنان معترض به سنگسار، جلو دوربین برهنه می‌شوند و می‌گویند ما اعتراض داریم، بحث از حیطه‌ی عمومی و خصوصی ما را به بیراهه می‌برد. باید از آنان پرسید که این را برای چه کسانی تهیّه کردید؟ قطعاً مخاطبان شما در داخل ایران هستند؛ آنان برهنگی را به علامت اعتراض نمی‌دانند بلکه به عنوان عملی خلاف اخلاق می‌شناسند. نظام فکری مسلّط، از این حرکت نهایت استفاده را می‌برد و معترضان به نابرابری جنسیّتی را آنگونه که می‌خواهد معرّفی می‌کند پس این حرکت، اثری کاملاً معکوس در تثبیت نظام فکری موجود خواهد داشت. بهترین راه گفتگو همین است که با هر کس با منطق خودش وارد گفتگو شد و دو منطق متفاوت را نمی‌توان به سادگی به گفتگو دعوت کرد.( این معیار را خیلی جاهای دیگر هم می‌توان عرضه کرد، مانند بحث با موافقان مذهبی حکومت فعلی و جز آن)

برای همین بود که در واکنش به اوّلین حضور پرجنجال هنرپیشه‌ی جوان، از دلیل اینکه بازگشت به ایران را برای خود ابتدا دشوار و سپس ناممکن کرد، پرسیدم. درفیلم «پیکره‌ی دروغ» که حجاب نیم‌بندی داشت و دی‌کاپریو هم در گفتگویی گفت که ما از محدودیّتهای وی خبر داشتیم و برای همین مثلاً در فیلم با هم دست نمی‌دادیم و تمام اینها برای اینکه وی بتواند برگردد و به فعّالیّت خود در ایران ادامه دهد، پس چرا ناگهان وضع طور دیگری شد. اگر قرار بر این بود، آن همه احتیاط در فیلم هم لازم نبود. حالا هم با دیدن آن تصاویر هرکس طبق فرهنگ، سواد و سلیقه‌اش واکنش نشان داد. من با خود گفتم که چرا از بین الگوی هنرپیشه‌هایی مانند مریل استریپ و کسان دیگر که تن‌نمایی برای آنان مشکلی نیست، الگوی دوّم را برگزید؟ چرا حالا که دوّمی را برگزیده، به این رایگانی سرمایه‌اش را در میان می‌گذارد و نه در اثری هنرمندانه که این ظاهر جزئی از بافت اثر باشد و پرسشهای مشابه اینها. فیلم صادقانه‌ی فرهادی پیامدهای کمی نداشت؛ یکی از آنها این بود که نشان داد برای رسیدن به اسکار نیز، راه از درون ایران هموارتر است. خبر اینکه فیلم بعدی وی نقش یک رقصنده‌ی عرب است احتمالاً خیلی را به واکنش به رقص نیم‌برهنه‌ی وی بکشاند امّا من «عرب» بودنش بیشتر به چشمم می‌آید. بازیگر نقشهای ماندگار سینمای ایران بشود بازگیر نقشهای زنان خاورمیانه‌ای یا چیزی در آن مایه‌ها، کسی که در کانون سینمای ایران بود حالا بکوشد که در گوشه و کنار سینمای درندشت جهان جای کوچکی برای خود پیدا کند. بشر انتخابگر است و فایده و هزینه‌ی انتخابش هم به عهده‌ی خودش.

پس از دوّم خرداد شاهد حضور فراوان نخبگان در روزنامه‌ها و نشریّات بودیم. امّا کمتر شد که نوشته‌ای به ذهنم تلنگری بزند یا آتشی بیفروزد. یا اظهار نظر دانش‌آموختگان حوزه و دانشگاه در حدّ بررسی یک رخداد و «موافقم و مخالفم» باقی ماند بدون برگرداندن آن به ریشه‌های نظری آن (علاوه بر نوشته‌ی سوسن شریعتی دو اظهار نظر از تقی آزاد ارمکی و صادق زیباکلام در باره‌ی پیامدهای موفّقیّت فیلم «جدایی..» از همین دست است؛ اظهارنظری بدون تسلّط بر یک حوزه‌ی فرهنگی خاص) یا فلان معلّم و استاد فرضی، چیزهایی از بنیانهای نظری مربط به یک واقعه می‌گوید امّا توان نزدیک شدن به آن امر خاص ِرخداده در زمان و مکانی ویژه را ندارد. شهیدی‌فر از دعوت‌شدگان دانشگاهی به برنامه‌ی «پارک ملّت» می‌گفت که به زبان مردم حرف نمی‌زنند و در جواب تقاضای مجری می‌گفتند که اگر ساده حرف بزنیم، همکارانمان به ما ایراد می‌گیرند! امّا زبان امری جدا از اندیشه نیست؛ ساده حرف نمی‌زنند چون نمی‌توانند آموخته‌های خود را با امر واقع پیوند بزنند. همه‌ی ما پیرامون جدابودن کارخانه‌ها و فن‌آوری در کشور از دانشگاههای رشته‌های تجربی چیزهایی شنیده‌ایم؛ این امر کمابیش در رشته‌های نظری هم وجود دارد و حضور مؤثّر برای آشتی عمل و نظر، یکی از وجوه غایب روشنفکری کم‌اثر دیار ماست. حتّی روشنفکری دینی که می‌توانست واسطه‌ی بین عالم دینی (به تعبیر دکتر شریعتی) و نخبگان و متجدّدان باشد ، نهاد تدیّن را- که کارکرد خودش را دارد- به چالش- و کمتر نقد- کشید و از مسیر خود خارج شد. بحث از دو نوشته‌ی فوق بود؛ اوّلی - با پرهیز از رویارویی با بخشی از همین افکار عمومی که دستکمش می‌گیرد- از موضع‌گیری آشكار می‌پرهیزد و دوّمی- شاید از ترس عرف خاص (همکاران دانشگاهی)- از پایین آوردن بحث به حیطه‌ی امر رخداده اجتناب می‌ورزد و این ماجرا ادامه خواهد داشت.

جاودانگی سيمين

2012-03-09T08:30:00.007+03:30

جمعه ۱۹ اسفند ۱۳۹۰

نقل می‌كرد كه به هنگام جواني، در امریکا ترومن کاپوتی را می‌بیند. از او می‌پرسد که چرا از شخصیّتهای شرور داستانهای شما بدمان نمی‌آید؟ نویسنده‌ی باتجربه خنده‌ای می‌کند و می‌گوید برای اینکه پیرامون آنها به شما اطّلاعات می‌دهم. با کسی که درباره‌اش بسیار می‌دانی، می‌توانی موافق یا مخالف باشی ولی نمی‌توانی از او متنفّر باشی. اگر از سیمین دانشور همین یک نکته را یاد بگيريم، برای همه‌ي عمرمان کفایت می‌کند.

مرتبط: سيمين و جلال، شيرين و سيمين

نامه‌هایی در جستجوی نويسنده

2012-03-08T09:49:00.002+03:30

پنج‌شنبه ۱۸ اسفند ۱۳۹۰

توسّل به اعتبار نامها برای قبولاندن یک مطلب یا ابراز احساسات شخصی سابقه‌ای زیاد دارد. هربار که به یکی از نامه‌های جعلی بازنشرشده برمی‌خورم، از خود می‌پرسم که- گذشته از آنچه نوشتم- چرا این نامه‌ها بسیار بیشتر از نامه‌های واقعی آن نویسندگان خواننده دارد؟ آیا ما بیشتر ترجیح می‌دهیم که انتظارات و تصوّرات خود را از آنان بخوانیم یا آنچه آنها واقعاً بوده‌اند یا هستند؟ و در این صورت آیا فلان نویسنده‌ی ناشناس یا شناس، نویسنده‌ی واقعی آنهاست یا ما نیز در نوشتن آن نامه‌ها سهم داریم و به بیان دیگر آیا او به نمایندگی از روح جمعی ما آن را ننوشته است؟

درست یک هفته پس از راه افتادن یک سایت فرهنگی جمع‌آوری لینک، به نامه‌ی کذایی چاپلین به دخترش برخوردم (اصل داستان) و حالا یکی از سایتهای ادبی دیگر نیز نامه‌ی مجعول مارکز را - كه گويا نوشته‌ي شاعره‌اي اسپانيايي است- منتشر کرده است، آن هم به نقل از روزنامه‌ی جام جم. همین نامه را چندی پیش همشهری جوان – با پیاز داغ اضافه- منتشر کرده بود. نامه‌ی دیگری در وب هست از امیرکبیر به ناصرالدّین شاه که اهل فن آن را جعلی دانسته‌اند. برای سرگرمي و تفریح نامه‌نگاری یزدگرد سوّم و عمر بن خطّاب را هم بخوانید.

نامه‌ها امّا همیشه همینقدر غيرجدّي و مفرّح نیستند. پس از انتشار نوشته‌ی حسین علایی در روزنامه اطّلاعات، خبرگزاری خوشنام فارس نوشته‌ای از طرف او منتشر کرد که تأیید نشد ولی تکذیب آن نیز به دلیل مطالب وفادارانه‌ی آن به رهبر نظام ممکن نبود (شرح ماجرا)؛ یک‌جور –به اصطلاح- پلتیک‌زدن خاص فارس که مانند سخنان منسوب به فرهادی بیشتر تف سربالاست و عجب اینکه از این گافهای خود درس عبرت هم نمی‌گیرند (فارس نامه را حذف کرده، آنرا اینجا بخوانید).

نامه‌های دیگری که اگر روزی به طور مفصّل به آن پرداخته شود، جنجالهای زیادی را باعث خواهند شد، نامه‌های آیت‌الله خمینی در اواخر عمرش است که مرحوم منتظری اصرار داشت بگوید که نوشته‌ی سیّداحمد خمینی هستند. بنی‌صدر با ارائه‌ی برخی از آنان به کارشناسان خط، نظر آنان را جویا شده و آنان گفتند که اینها خط آیت‌الله خمینی نیست. گرچه تأیید کارشناسان چیزی است که در وصیّت‌نامه‌ی رهبر انقلاب هم آمده است ولی عدّه‌ای فقط بنیاد حفظ و نشر آثار امام را مجاز به این کار می‌دانند و این مانند آن است که ما برای حضور کسی در جایی فقط نظر یکی از معتمدانش را اصل بدانیم و اثر انگشتش را انکار کنیم. نظر کارشناسی نیاز به تأیید کسی ندارد. مصاحبه‌ی موسوی تبریزی با نشریّه یادآور در تیر ۸۷ که در آن اعتراف سیّداحمد خمینی را به اینکه نامه‌های اواخر عمر پدرش را او می‌نوشته و ایشان امضا می‌کرده نقل کرده است، ما را به واقعیّت نزدیکتر می‌کند. این موضوع اگر به وقتش وارسی و شکافته شود، مانند نامه‌های فوق دیگر خیلی جای خنده و خوش‌طبعی باقی نمی‌گذارد.

بیدل و خبرگان

2012-03-07T07:00:00.016+03:30

چهارشنبه ۱۷ اسفند ۱۳۹۰

این‌قـدر ریــش چه معنی دارد غیر تشـویش چه معنی دارد

آدمی خرس؟ چه ظلم است آخر مردحق میش؟ چه معنی دارد
حذر از زاهـد مسـواک به سـر عقرب و نیش چه معنی دارد

دعوی پوچ به این سامان ریش نـرود پیـش چه معنی دارد

یک نخود کلّه و یک من دستار این کم‌ و بیش چه معنی دارد

شیــخ بر عـرش نپـرّد چه کـنـد غـیر پر ریش چه معنی دارد

بیدل‌اینجاهمه ریش‌است‌وفش‌است ملّت و کیـش چه معنی دارد

لوکوموتیو دوّم سینمای ایران

2012-03-06T09:23:00.006+03:30

سه‌شنبه ۱۶ اسفند ۱۳۹۰

بورخس در مقدّمه‌‌ی ترجمه‌اش از یکی آثار کافکا، تعبیری نزدیک به این دارد که «نویسندگان بزرگ پیشکسوتان خود را بازمی‌آفرینند». یعنی بسیاری از اهل ادب، فکر و هنر در سایه‌ی بزرگانی که درخشش بیشتری از آنان دارند قرار می‌گیرند امّا وقتی چهره‌ی نوظهوری به عرصه‌ی فرهنگ جهان یا یک کشور پای بگذارد و منبع الهام و تأثیرگیریش مشخّص شود، آن ریشه‌ها- که ممکن است به آنها کمتر توجّه شده باشد- ناگهان با اقبال عام مواجه می‌شوند. به نظر می‌رسد می‌توان این نكته را از پیشکسوتان به تمام کسان یا آثاری که با آن اثر یا شخص خاص ارتباط دارند، تعمیم داد. اگر فیلم، کتاب یا پدیده‌ای فرهنگی از کشوری به اصطلاح گل کند، کنجکاوی به دیگر آثار آن کشور- دستکم در آن زمینه‌ی خاص- کشیده خواهد شد؛ چرا که مخاطبان با خود خواهند گفت که ممکن نیست در زمینی بایر، گلی با چنین آب و رنگ شکوفا شود و شاید آثاری نزدیک به آن هم در آن دیار بتوان یافت.

یکی از نویسندگان ایرانی- به گمانم مندنی‌پور- جایی در مصاحبه‌ای گفته بود که «صدسال تنهایی» مارکز لوکوموتیو ادبیات آمریکای لاتین شد. یعنی این طور نبود که آنان پیش از آن چیزی نداشتند امّا محتاج اثری بودند که به تبعش، آنها نیز مورد توجّه قرار بگیرند و ما (یعنی داستا‌نویسان ایرانی) نیز چیزهایی برای عرضه به جهان داریم امّا هنوز سروکلّه‌ی لوکوموتیو ما پیدا نشده است تا دیگر واگن‌هایی که در پس سدّ ترجمه، تبلیغات ناسالم و جزآن راکد و ساکن مانده‌اند، تکان دهد.

به جای داوری پیرامون درستی یا نادرستی اعتماد‌به‌نفس يا پيش‌بينی نویسنده‌ی مذکور، می‌توان به نمونه‌ی رخ‌داده و اینجایی مثال او یعنی عبّاس کیارستمی رجوع کرد. او یک دهه‌ی تمام در مرکز توجّه جشنواره‌های هنری بود و نه تنها بر سینماگران بزرگ ایران و جهان اثر گذاشت بلکه مایه‌ی معرّفی افراد زیادی به همین جشنواره‌ها شد؛ بعضی مانند پناهی و قبادی توانستند راهشان را تکامل بخشند و روی پای خود بایستند و برخی هم با درخششی زودگذر، آمدند و رفتند. حالا که خود کیارستمی هم از سبک خود به تنگ آمده و به دنبال کار با بازیگران حرفه‌ایست (در مصاحبه‌اش با مجلّه فیلم به صراحت از اینکه برای سالها خودش را از همکاری با بخش حرفه‌ای سینما محروم کرده بود، افسوس می‌خورد) سروکلّه‌ی لوکوموتیو دوّم سینمای ایران پیدا شده است. پس از گذشت دوران اوج کیارستمی و حاشیه‌هایی مانند جنجالهای فیلم اپیزودیک کیش که به افول سینمای ایران در جهان انجامید، حالا سینمایی داستانگو، اجتماعی و حرفه‌ای پا به عرصه گذاشته که حتّی کپی‌برداری از آن هم به سادگی پیروی از کیارستمی نیست. لوکوموتیو اوّل برای یک دهه سینمای جشنواره‌ای ایران را حمایت کرد، امیدوارم واگنهای متّصل به دوّمی بتوانند مانند خود فیلم «جدایی...» با توده‌ی سینمارو هم ارتباط برقرار کنند که ارزشش اگر از آن جوایز و حضور در جشنواره‌ها بیشتر نباشد، کمتر نیست.

مرتبط: سيمين، راضيه و... ترمه

ما، خاتمی و دوراهی انتخابات

2012-03-03T07:30:00.009+03:30

شنبه ۱۳ اسفند ۱۳۹۰

شرکت‌نکردن در انتخابات نود- با توجّه به تهدیدهای غلاظ و شداد- تفاوت اندکی با تحریم آن داشت. به همین دلیل شرکت نکردن هرکس می‌توانست او را از چرخه‌ی موافقان نظام به طور کامل بیرون بگذارد. به جز فعّالانی که خطرکردن در مرز تغییر را پذیرفته‌اند، به کسانی نیاز هست که همچنان از درون انتقاد کنند و برای همین من از انتقادهای دستغیب و مؤثّر بودن آن نوشتم. پس من از شنیدن خبر رأی‌دادن سیّدحسن خمینی و هاشمی رفسنجانی خوشحال هم شدم؛ در برابر مطمئنّم بسیاری از خبر رأی‌دادن این دو ناراحت شدند. رأی‌دادن خاتمی نیز- با تمام تفاوتهایی که بین آنها وجود دارد- در همین دسته می‌گنجد.

با دسته‌بندی جدیدی که من در این ایما ارائه کردم، بر اهمّیّت وجود موافقان میانه‌روی نظام پای فشردم. حالا و پس از رأی‌دادن سیّدمحمّد خاتمی و با یادآوری اینکه خاتمی فقط یک‌بار از عبارت «جنبش سبز» در سخنانش استفاده کرده، سه پرسش پيش مي‌آيد:

الف. اگر من مخالف رأی‌دادن خاتمی نباشم، چرا عبدی و قوچانی را تجدیدی خواندم؟

رأی‌دادن خاتمی عملی شخصی بود ولی آن دو با تخطئه تحریم یا شرکت‌نکردن، کلّ رویکرد جنبش سبز و اصلاح‌طلبان را زیر سؤال می‌بردند. گویی از دید آن دو منتقدان باید یک‌رنگ و یک‌شکل باشند. (حتّی در بررسی منشور موسوی گفتم اگر این معیارها با دیدگاه برخی منتقدان نمی‌خواند، به جای اعتراض به موسوی، نام و رنگی دیگر برگزینند و به موازات جنبش سبز حرکت کنند. نه نیازی هست همه هم‌شکل باشند و نه کسی باید از بیان معیارهای خودش ابا کند.)

ب. اگر حضور موافقان میانه‌رو باعث تقویت جنبش آزاديخواهي می‌شود، آیا باید به امثال مطهّری رأی می‌دادیم؟

من -با تفاوت بسیار با مطهّری- احمدی‌نژاد را نیز فرصت‌طلبی بی‌اخلاق می‌دانم ولی چالش او را با رهبر نظام برای کلیّت حرکت آزادیخواهی مفید می‌دانم. مفیددانستن وجود یک نفر با حمایت کم یا زیاد از او دو چیز است. من به کسی که موسوی را متّهم به لغزش سياسي كرده و مؤثّر در فتنه خوانده به هیچ وجه رأی نمی‌دهم ولی امیدوارم بتواند کاری کند که بت قدرت مطلقه راحت‌تر شکسته شود.

در واقع حضور موافقان میانه‌رو حیاتی نیست بلکه کمک‌کننده است؛ آنچه امروز اولویّت دارد تقویت جنبش سبز به مثابه‌ی مخالفان میانه‌روی حکومت مطلقه است. از طرفی تحریم انتخابات کنشی لازم و ضروری برای معترضان به انتخابات هشتادوهشت بود، پس انتخاب بین تحریم و رأی‌دادن به برخی منتقدان، انتخاب بین اهم و مهم- با فاصله‌ی بسیار زیاد- است.

ج. آیا آینده‌ای برای این حرکت خاتمی قابل تصوّر هست؟

در یک فرض بسیار خوشبینانه، اگر خاتمی مرز خود را با جنبش سبز مشخّص کند و بتواند رهبری موافقان میانه‌روی جدید، یعنی بازماندگان در اردوی اصلاح‌طلبی و اصولگرایان منتقد را به تدریج به عهده بگیرد، اتْفاق خوبی خواهد بود امّا در واقع جنبش سبز از اين پس روی خاتمی به عنوان همراه، حساب نخواهد کرد.

من در بسیاری از نوشته‌ها مانند این ایما تا جایی که ممکن بود از خاتمی حمایت کردم و بر منتقدان ِبعضاً بی‌ادبش خرده گرفتم امّا تیغ نقد، دوست و دشمن نمی‌شناسد و بررسی کردار و گفتار خاتمی نيز از این پس سختگیرانه و دقیق خواهد بود؛ پس نه دفع مطلق و نه لاپوشانی و شتر دیدی ندیدی. هر انتخابی، هزینه‌های خودش را دارد؛ انتخابات دوراهی ما بود که از هم جدا شدیم، امیدوارم مسیر این دو راه، به یک مقصد برسد.

بازی انتخابات نود

2012-03-02T11:40:00.017+03:30

جمعه ۲۱ اسفند ۱۳۹۰

انتخابات‌بازی

این انتخابات در مقام بازی، بد نیست ولی نتیجه‌اش پیشاپیش معلوم است پس هیجانی هم ندارد. دلیل اینکه رغبتی برای نوشتن درباره‌ی آن نداشتم نیز- به جز گرفتاریهای روزمرّه- چیزی در همین مایه‌ها بود. این که نوشتم «نتیجه‌اش پیشاپیش معلوم است» به این معنا نیست که منتخبان از پیش معلومند یا چیزی شبیه به آن، بلکه به این معناست که برای منتقدان (اصلاح‌طلبان قدیم، سبزهای جدید) عمده، شرکت‌نکردن و فهرست‌ندادن بود که حاصل شد، باقی مهم نیست. آرایش نمایش انتخابات و ادّعای حضور مردم هم که از طرف حاکمیّت کاری ندارد، آنها قافیه را زمانی باختند که تعداد داوطلبان نمایندگی دوهزار نفر کم شد و گروههای اصلاح‌طلب نیامدند، آنها زمانی بازی را باختند که اعلام کردند سخن از تحریم گفتن جرم است؛ وقتي خبرنگاران خارجی را راه ندادند بازی شروع‌‌نشده تمام شد و بازی را باختند.

من ظاهراً اوّلین واکنش را به خبر احتمال شرکت برخی گروهای اصلاح‌طلب در انتخابات داشتم که نوشته‌ای تند و عتاب‌آمیز بود و از دید من به موقع. می‌گویند در حالت خشم ننویسید ولی اگر اینطور بود در تمام دو سال و نیم اخیر نباید چیزی می‌نوشتیم. خشم اگر در مهار عقال عقل باشد، مایه‌ی حرکت و پویش نیز ‌تواند بود. پس از آن نوشته‌ی کوتاه عبارت «خون نداها و سهرابها» بدل به ترجیع‌بند بسیاری از نوشته‌ها پیرامون انتخابات شد. مهمترین معنای تحریم فعّال همین است که نه تنها خود شرکت نکنی بلکه برای شرکت‌نکردن دیگران نیز دلیل بیاوری و از کسانی که دارای بیشترین میزان نزدیکی به آنها هستی انتظار داشته باشی خلاف مسیر شنا نکنند. معانی دیگری برای تحریم فعّال یا- بعدها- تحریم محتاطانه پیشنهاد دادم که کمی شنیده شد و کمی نه که با آن کاری ندارم. بیست‌وپنجم بهمن بسیار بهتر هم می‌شد مدیریّت شود که فعلاً لزومی به نوشتن درباره‌ی آن نمی‌بینم مگر اینکه حس کنم یک شخص، گروه یا سایت بخواهد خودش را مساوی جنبش سبز ببیند يا همراهی و همدلی را با رفیق‌بازی، نادیده‌گرفتن دلبخواهی و دست خود را پیش‌گرفتن خلط کند، که آنگاه بدون ملاحظه یقه‌ی بعضی‌ها را خواهم گرفت.

میانه‌روهای جدید، اصلاح‌طلبان تجدیدی

میانه‌روهای جدید را فعلاً اصلاح‌طلب نمی‌نامیم تا ببینیم این شبه‌انتقادها آیا به مرحله‌ی تعیین مصداق می‌رسد یا بخشی از بازی در آستانه‌ی انتخابات است. میانه‌روی جدید یک صورت مقبول دارد آن هم کسانی هستند که از اصولگرایی (تأیید توأمان نظام و رهبر) به نقد رهبر - یا دستکم سخن گفتن از جواز آن - رسیده‌اند. امّا اصلاح‌طلبان پیشین اگر رفوزه نباشند، تجدید هستند؛ یعنی فعلاً دارند درجا می‌زنند آن هم زمانی که نقطه‌ی ثقل اجماع اصلاح‌طلبان دارد به سوی دیگر می‌رود یعنی به سوی مخالفت میانه‌روانه. اینجاست که تعیین اشتباه جایگاه، توان تحلیل را از هرکس که باشد می‌گیرد حتّی اگر زمانی، کسانی به آن قلم و فکر امیدها بسته باشند. واضح است که تحریم انتخابات سبزها با شرکت‌نکردن اصلاح‌طلبان یکی است. با جرم شدن اعلام تحریم، صرف اعلام فهرست ندادن، حمایت از تحریم گسترده‌ی سبزهاست. از طرفی اگر کسی سبز یا اصلاح‌طلب نباشد- و طرفداران معترض احمدی‌نژاد را هم کنار بگذاریم-، نوشتن پیرامون شرکت‌کردن یا نکردن در انتخابات بی‌معنا می‌شود. اینجاست که من از خواندن این نوشته تعجّب کردم که نویسنده ابتدا از جنبش بی‌سر می‌گوید بعد می‌گوید که انتخابات هشتادو‌هشت همراه با تقلّب نبوده است؛ کسی که آن انتخابات را سالم بداند اصلاً جزو جنبش بي‌سر يا باسر نیست تا تبعیّت از رأی موسوی و کروبی و دیگران را تعبّد بداند یا نداند.

از همین دست است این نوشته که مایه‌ی انبساط خاطر شد. نویسنده چیزهایی می‌پرسد که پیشتر به آن جواب داده شده است. طبعاً ممکن است آن جوابها برای وی و دیگران کافی نبوده باشد ولی لازم است در نقد خود به آنها اشاره کنند.

گیر اساسی نظام فعلی جلوگیری از انتخابات آزاد است که اساس هرگونه اصلاح به شمار می‌رود؛ قبلاً بیشتر به شکل نظارت استصوابی و بعد - از دید بسیاری- دست بردن در نتیجه‌ی انتخابات. تلاش برای رفع بخش اوّل این گیر در پایان تحصّن مجلسيان و ردّ لوايح دوگانه‌ي خاتمی به بن‌بست محض رسید پس شرکت (نامزدان و رأی‌دهندگان) در انتخابات مجلس بعد هیچ توجیهی نداشت. امّا بسیاری هم‌رأی با مرحوم منتظری بر آن بودند که خاتمی از تمام توان و امكان خود مایه نگذاشت و بیش از حدّ لزوم با نفر اوّل ساختار سیاسی مماشات کرد، پس امکان داشت که خاتمي با روشي نوين يا کسی جز او بتواند طرحی نو در اندازد (احمدی‌نژاد درست‌بودن این باور را بعدها ثابت کرد). بازگشت اصلاح‌طلبان در انتخابات سال هشتادوچهار برای جلوگیری از بدترشدن اوضاع بود و در سال هشتادوهشت برای تغییر آن.

بخش دوّم گیر هم به دست‌بردن در نتیجه‌ی انتخابات برمی‌گشت که اوّلین روایات آن به آغاز جمهوری اسلامی نیز برمی‌گردد امّا در شکل فعلی آن- و گذشته از مواردی مانند فائزه هاشمی، علیرضا رجائی و دوبار هاشمی رفسنجانی (مجلس شورا و مجلس خبرگان که اوّلی را موفّق شدند و دوّمی را با نظر رهبر نظام، خیر)- تقلّب در انتخابات سال هشتادوچهار به مدد نزدیک‌بودن آرای نامزدان به دست آمد. اصلاح‌طلبان گمان می‌کردند که اگر اختلاف آرای فرد برنده زياد باشد، دیگر مجال تقلّب نیست که دیدیم برخلاف دستکاریهای پیشین این بار رأی از بالا عوض شد. پس رسیدن به تحریم یک جریان طولانی را طی کرد و برخلاف گفته/کنایه‌ی عبّاس عبدی (یکی دیگر از تجدیدی‌ها) «قهر» نیست که صرفاً بر اساس احساسات باشد، بلکه پس از یک روند طولانی به آن رسیدیم. آنچه ممدوح است انتخابات آزاد است نه هر انتخاباتی و البتّه خودداری از شركت هم خود انتخابی است مؤثّر.

از آنجا که بر خلاف نوشته‌ی پیشین قوچانی روی سخن او با اصلاح‌طلبان است نه جنبش سبز، من بیش از این توضیح واضحات نمی‌دهم. درباره‌ی به کار نبردن واژه‌ی تحریم هم بالاتر نظرم را نوشتم، فقط به پایان آن اشاره می‌کنم؛ بله، اصلاح‌طلبی با براندازی مرز معيّن دارد. با اصولگرایی و جنبش سبز نيز. اصولگرایی امروز تبعیّت محض از رهبر نظام است و اصلاح‌طلبی، پذیرفتن نظام و رواداشتن انتقاد از رهبر، جنبش سبز طیفی است که از قبول نظام و نپذیرفتن لیاقت رهبر نظام و منتصبان وی آغاز می‌شود و به تدریج تندتر می‌شود. کسانی هم که تغییر اساسی نظام را بخواهند برانداز نام گرفته‌اند که البتّه اسمش از خودش دافعه‌ی بیشتری دارد؛ این را هم درباره‌ی برخی از اصلاح‌طلبان پیشین که حالا به نظام سیاسی فعلی اعتقادی ندارند می‌گویم نه کسانی که سی سال است که برانداز هستند.

جایگاه اصلاح‌طلبی باقی است امّا ساکنان آن نقل مکان کرده‌اند؛ برخی در حصر، عدّه‌ای درون زندان، بعضی بیرون از کشور هستند و بسیاری همینجا وادار به سکوت شده‌اند. شجاعت، معیار بررسی یک عقیده نیست امّا جدای از ساکنان خارج (که تازه از دید من خیلی هم آهسته می‌روند) همینجا هستند کسانی که با صراحت اعتراض می‌کنند. رادیکالیسم نامیدن اعتراضات خرداد هشتادوهشت هنری است که فقط از قلم این نویسنده می‌توان انتظار داشت. راهپیمایی متین سکوت یکی از زیباترین و نجیبانه‌ترین اعتراضات به دخالت وقیحانه در سرنوشت کشور بود که با دستور تیر مجتهدان خودخوانده روبه‌رو شد. اگر اعتراض به کشتن آشکار افراد، دستگیریهای خودسرانه و تمشیتهای آن‌چنانی در زندان رادیکالیسم است، خوشا به حال رادیکالها. پارادوکسی در واقع وجود ندارد؛ تناقض اصلی، بلاتکلیفی تجدیدی‌‌ها با خویش است. جاماندگان در اردوگاه اصلاح‌طلبی، تجدیدی‌هایی هستند که سرنوشتشان دست خودشان است که يا مردود یا با تک مادّه قبول شوند.

احمدی‌نژاد و باخت

طرفداران احمدی‌نژاد از تحریم انتخابات می‌گویند و شجونی هم عملکرد جنّتی را درخشان دانسته است که ظاهراً به شناسایی و ردّ صلاحیّت طرفداران رئیس‌جمهور منتصب اشاره دارد. از دید من - با اینکه هنوز معلوم نیست دولتیان چه در آستین دارند- امّا شکست یا عقب‌نشینی تاکتیکی در این زمان براي وي بد نبود. چرا؟... از خود بپرسید اگر جزو کنشگران یک نظام سیاسی بودید که –ولو با نیّت تقرّب به خدا- هیچ کاری را برای حفظ نظام (اوجب واجبات) ناروا ندانید، با احمدی‌نژاد چه می‌کردید؟ به فرض که وی را یک سال و نیم دیگر تحمّل می‌کردید یا مانع ادامه‌ی حضور باند وی در نظام می‌شدید، او کسی مانند محسن رضایی نیست که پستی بگیرد و آرام شود. من توصیه می‌کنم روی ممکن‌بودن گل‌ساختن از یک موقعیّت مرده، با تکرار آنچه برای افراد موسوم به دانشمند هسته‌ای پیش آمد در مورد احمدی‌نژاد فکر کنید. هم خطر وی- که از دید بسیاری از فتنه‌ی سبز هم بزرگتر است- رفع می‌شد، هم دستگاه تبلیغاتی، برای بسیاری از عامّه‌ی مردم که خبر چندانی از اختلاف وی و رهبر نظام ندارند، شهیدی تازه به فهرست شهدا اضافه می‌کرد. اخبار توطئه به جان رئیس‌جمهور را که در سایتهای طرفدار وی خوانده‌اید؛ آنها را من بیشتر یک بازی اطّلاعاتی برای کد دادن به طرف مقابل دیدم تا گنده‌گویی و شایعه‌سازی بی‌دلیل. خبر آمادگی سپاهیان برای به دست گیری مناصب را نیز در همین راستا ارزیابی می‌کنم که اگر احمدی‌نژاد دولت و مجلس را بخواهد همزمان در دست بگیرد، کارش با کرام الکاتبین خواهد بود. پس باخت احمدی‌نژاد به معنای در امان بودن فعلی اوست. حرفهای دقیق‌تر را پس از انتخابات مجلس و معلوم‌شدن دسته‌بندیها می‌توان زد.

آیا به انتخابات آینده امیدی هست؟

با توجّه به آنچه پیش نوشته‌ام، آنچه را که می‌توان کوتاهی نابخشودنی اصلاح‌طلبان دانست، دستکم گرفتن انتخابات دو دوره‌ی گذشته‌ی مجلس خبرگان است. یکی از دستاوردهای بزرگ دوسال‌ونیم اخیر وارد شدن بسیاری از افراد متعلّق به روحانیّت سنّتی به مرحله‌ی اعتراض بود. تأثیر انتقاد امثال آیت‌الله دستغیب را با چه گروه یا حزبی می‌توان مقایسه کرد؟ کار روی مجلس خبرگان ممکن است برای بسیاری هنوز معنا داشته باشد.

از سوی دیگر ترکتازی احمدی‌نژاد شاید برخی را به این باور برساند که می‌توان رئیس‌جمهور غیرتدارکاتچی بود. جایگاه سیّدعلی خامنه‌ای هم با حمایت از احمدی‌نژاد به شدّت تضعیف شده است و همین ممکن است عدّه‌ای را در این باور خود مصمّم‌تر کند.

من متأسّفانه آنقدر خوش‌بین نیستم و فکر می‌کنم که صندوقهای رأی دیگر جان ندارند و در نظام فعلی به تابوت بدل شده‌اند. بدیهی است که وقتی راهکاری سیاسی، از خارج از روشهایی سالم و معمول مانند انتخابات بگذرد، نتوان برای آن برنامه‌ی روشنی ارائه داد. گذشت زمان، افزایش منتقدان اصولگرای رهبر و روحانیان ناراضی، هنرنمایی احمدی‌نژاد و نوآوریهای جنبش سبز می‌تواند این حرکت اجتماعی را برای رسیدن به آزادی و عدالت یاری کند.

انواع نظارت بر رهبر در قانون اساسی

2012-02-25T06:10:00.038+03:30

شنبه ۶ اسفند ۱۳۹۰

کتاب «گزینش رهبر و نظارت بر او» نوشته‌ی دکتر حسین جوان آراسته به بحث ایمای پیش مربوط می‌شود. کتابهایی از این دست، معمولاً دارای جهت‌گیری خاصّی در توجیه تمام اجزای قانون اساسی و عملکرد مفسّران و عمل‌کنندگان انتصابی به آن هستند امّا با مطالعه‌ی اجمالی دیدم که این کتاب تا حدّی توانسته است موضع مستقل خود را حفظ کند. برای نمونه وقوع دور را در نظارت بر رهبر با نصب شورای نگهبان به وسیله‌ی او و نقش این شورا در تأیید صلاحیّت اعضای مجلس خبرگان پذیرفته است. از این دست نظرهای متفاوت با مواضع رسمی کمابیش باز هم در این کتاب یافت می‌شود. برای بررسی نظر رهبر خطاب به خبرگان و نقد اوضاع جاری، شرح اجمالی انواع نظارت بر رهبر را با کمی توضیح از همین کتاب می‌گذارم.

نظارت یا مراقبت آگاهانه بر یک فرد یا نهاد از لحاظ ماهوی دو قسم دارد:

نظارت اطّلاعی: ناظر از چگونگی جریان امر باخبر می‌شود ولی نمی‌تواند در تصمیم‌گیریها دخالت کند و صحّت و اعتبار اعمال حقوقی به موافقت ناظر وابسته نیست. (مانند قرار دادن ناظر بر اعمال متولّی از سوی واقف)

نظارات استصوابی: در این قسم ناظر گرچه مباشرت در عمل ندارد ولی اعمال حقوقی با تأیید مستقیم اوست و همین تأیید، مشروعیّت‌بخش عمل افراد تحت نظارت اوست. (مانند نظارت مدّعی العموم در امور نابالغان و مجانین)

از تعریفها و مثالهای فوق به دست می‌آید که نظارتی که شورای نگهبان آنرا استصوابی تفسیر کرده است چقدر با روح قانون اساسی و منظور قانون‌گذار مباینت دارد.

مبانی نظارت:

الف. مسؤولیّت: هر انسانی با قبول مسؤولیّت، پاسخ‌گویی را نيز می‌پذیرد و نظارت هم فرع بر پاسخگویی است.

ب. نداشتن عصمت: نویسنده پیشتر نظارت را دو نوع درونی و بیرونی شمرده و تقوی یا نوع قویتر آن عصمت را ناظر درونی دانسته است. از تعریف این بخش به دست می‌آید که عصمت برای پاسخگو نبودن کافی است امّا امام علی در نهج‌البلاغه( خطبه ۳۴) مردم را به نصیحت و خیرخواهی خود دعوت می‌کند و پیامبر در حجّةالوداع نصیحت پیشوایان دین را حقّ مردم می‌خواند. پس چه با عصمت و چه بدون آن، حقّ مردم است که انتظار پاسخگویی از پیشوای خود داشته باشند. وقتی امام معصوم و پیامبر چنین ادّعایی دارند، برخورد یک فرد نامعصوم با کسانی که از او انتقاد می‌کنند، معنای خودش را خواهد داشت. همچنین است ادّعای شعاری قائل شدن به نوعی عصمت اکتسابی که از طرف شیخ محمّد یزدی چندی پیش بیان شد.

ج. پذیرش جمهوریّت:علاوه بر مبانی اسلامی نظارت، پذیرش جمهوریّت خود تأکیدی مجدّد بر اهمیّت نظارت حتّی بر رهبر خواهد بود.

د. امانت بودن قدرت: حتّی از دیدگاه دینی که قدرت و ثروت امانت خداست (بقره، ۱۰۷) امّا همه‌ی هستی در اختیار انسان قرار داده شده است (بقره، ۲۹) پس زمامداران باید در برابر صاحبان این ثروتها و نعمتها (مردم) مسؤؤل و پاسخگو باشند.

هـ. لزوم صیانت از نظام و حکومت: گرچه نقش کلیدی «رهبر» را نمی‌توان کتمان کرد ولی آنچه اصالت دارد «رهبری» است. ولایت فقیه نیز در اصل ولایت فقاهت و دیانت است. یکی از راههای صیانت از رهبری، نظارت بر رهبر است. «اگر من یک پایم را کج گذاشتم، ملّت موظّف است که بگوید پایت را کج گذاشتی. خودت را حفظ کن»(خمینی، صحیفه امام، ج۸، ص۵)

و. نظارت از منظر قانون اساسی: در این قانون پنج نوع نظارت بر رهبر پیش‌بینی شده است:

یک: مردم

بر اساس اصل هشتم قانون اساسی، مردم «موظّف» به عمل به اصل قرآنی امر به ‌معروف و نهی از منکر هستند. از آنجا که در نظارت قيد عامدانه بودن لحاظ شده، این وظيفه به آن درجه از شدّت نیست ولی کسی هم نمی‌تواند مانع آن شود. نویسنده دو راهکار انجام این عمل را با واسطه‌ی خبرگان یا از طریق دفتر رهبر پیشنهاد كرده است امّا به هیچ وجه نمی‌توان مثلاً انتشار آن را در روزنامه یا فضای مجازی جرم تلقّی کرد. این گفته را از آیت‌الله خمینی با وضع موجود مقایسه کنید:«هر فردی از افراد ملّت حق دارد که مستقیماً در برابر سایرین، زمامدار مسلمین را استیضاح کند و به او انتقاد کند و او باید جواب قانع‌کننده بدهد...»(خمینی، صحیفه امام، ج۵، ص ۴۰۹)

دو. رئیس قوّه قضائیّه

بر اساس اصل یکصدوچهل‌ودو بر دارایی حاکمان نظارت می‌شود که پس از مدّت خدمت، بر خلاف حق افزایش نیافته باشد. نویسنده بر این اصل چند نقد وارد کرده است که از این قرار است: اوّلاً رهبری در ایران مدّت زمانی ندارد و عزل نیز کمتر امکان وقوع دارد، «نظارت پس از مدّت خدمت» درباره‌ی رهبر عملاً به معنای نبودن نظارت مالی بر وی است. ثانیاً«مواردی که برخلاف حق افزایش یافته باشد» شامل مواردی که به مصرف رسیده نمی‌شود. ثالثاً: بررسی اموال شخص کافی نیست و مقامها یا بستگان درجه و یک و دو را نیز باید در بر بگیرد. رابعاً از آنجا که رهبر طبق اصل۱۱۱ در برابر قانون با دیگران مساوی است- به جز مسائل مالی یا نظارت مجلس خبرگان- باید محاکمه‌ی وی در صورت وقوع جرم یا اثبات تخلّف نيز در قانون پیش‌بینی شود.

دقّت کردن به موارد فوق نشان می‌دهد که وضع موجود چقدر با آنچه قرار بود باشد، تفاوت دارد. نویسنده در حالی سخن از امکان محاکمه‌ی رهبر گفته که نامه نوشتن به وی یکی از جرمها تلقّی می‌شود چه رسد به اینکه مثلاً کسی از وی در یکی از دادگاهها شکایت کند. امّا آنچه اینجا بیشتر شایسته‌ی دقّت است، مورد دوّم نقد وی و نظر قائلان به ولایت انتصابی به این است که دارایی رهبر شامل تمام اموال عمومی نیز می‌شود. صرف مال، فقط اندوختن و برای خود برداشتن نیست، اگر رهبر حتّی دادن پول به دولت را نه سپردن بیت‌المال به آن بلکه بخشیدن از جیب خود عنوان کند (که کرده است) این نیز یک‌نوع تصرّف در اموال است. رهبر-به واسطه‌ی حضور دائمی برادر خود در وزارت نفت- بدون موافقت مجلس با پول نفت هرکار بخواهد می‌کند و حتّی فرض اینکه رئیس قوّه‌ی قضا یا هرکس دیگر این امکان را داشته باشد که از وی حساب بکشد، دور از ذهن است.

سه. رئیس‌جمهور

طبق اصل یکصدوسیزدهم قانون اساسی رئیس‌جمهور مسؤولیّت اجرای قانون اساسی را دارد. محصور بودن رئیس‌جمهور در چارچوب تفکیک قوا به مسؤولیّتهای اجرایی او برمی‌گردد و وظیفه‌ی اجرای قانون اساسی جزء آن نیست. رئیس‌جمهور می‌تواند بر تمام نهادها نظارت کند و در صورات دیدن تخلّف، امر را به نهاد مسؤول رسیدگی به آن ارجاع دهد.

محمود احمدی‌نژاد به تازگی از لزوم به راه انداختن هيأت نظارت بر اجرای قانون اساسی سخن گفته است. او اینگونه می‌تواند حتّی بر قوّه‌ی قضائیّه، مقنّنه، رهبر و نهادهای زیر نظر وی نیز نظارت کند و تذکّر دهد. این عمل احمدی‌نژاد در این زمان خاص، معنای خودش را دارد که بعدها آشکار خواهد شد.

چهار. مجلس شورای اسلامی

اصل هفتادوششم قانون اساسی می‌گوید مجلس حقّ تحقیق و تفحّص در تمام امور کشور را دارد. شورای نگهبان با تفسیر خود رهبر، مجلس خبرگان و شوراي نگهبان را از این قانون مستثنی کرده است. نویسنده با بررسی اجمالی نظرات، نظر شورای نگهبان را رد می‌کند و می‌گوید که صراحت این قانون هیچ‌گونه استثنایی را نمی‌پذیرد ولی باید سازوکارهای این نظارت را مثلاً با هماهنگی مجلس خبرگان پیش‌بینی و به آن عمل کرد.

ناگفته پیداست که این تفسیر شورای نگهبان- گذشته از رهبر- در گذشته چقدر نمایندگان را از رسیدگی به نهادهای زیر نظر رهبر مانند بنیاد مستضعفان و مانند آن بازداشته است. مجلسی که بتواند درباره‌ی رهبر تحقیق و تفحّص کند کجا و مجلسی که سعی کند خود را با فرمایشات رسمی و غیررسمی رهبر هماهنگ کند، کجا.

پنج. مجلس خبرگان رهبری

واژه‌ی «نظارت» در شرح وظایف مجلس خبرگان به کار نرفته است امّا موارد سه‌گانه‌ی وظایف آنان (عزل در صورت ناتوانی از انجام وظایف، از دست دادن برخی شرایط، معلوم شدن اینکه رهبر از آغاز برخی شرایط را نداشته است) جز با نظارت به دست نمی‌آید. نویسنده سه نوع نظارت را درباره‌ی رهبر شرح داده است:

نظارت حدّاقلّی

این دیدگاه، در نظارتی که بخواهد دقيق، دائمی و مستمر باشد، سه اشكال می‌بیند: یکی اینکه تضعیف رهبری است (همراه با نقل قول از عبدالله نوری) دوّم اینکه این گونه نظارت منشأ به وجود آمدن رهبری مخفی است (سیّد محمّد موسوی خوئینی‌ها) و سوّم اینکه این نوع نظارت با ولایت مطلقه سازگاری ندارد (محمّد یزدی) نویسنده با ردّ ادّعاهای سه‌گانه -از گویندگانی با گرایشهای سیاسی متفاوت- بودن نظارت حدّاقلّی را برای انجام وظایف مجلس خبرگان کافی نمی‌داند. احتمالاً امروز اگر از نوری و خوئینی‌ها درباره‌ی نظرات گذشته‌شان بپرسید خواهند گفت: «از ماست که برماست».

نظارت حدّاکثری

نظارت روزمرّه و دائم بر رهبر و تمام نهادهای زیر نظر وی- همراه با نقل قولی از محسن کدیور در گفتگو با روزنامه سلام- توضیح این نوع نظارت است که نویسنده آنرا به دلیل اینکه از دید وی واقعاً به تشکیل یک رهبری مخفی پشت رهبر سیاسی کشور می‌انجامد، رد کرده است.

نظارت حدّ وسطی

پس از بررسیهای نسبتاً مفصّل، نویسنده حاصل جمع نظرات قانونگذار، تحلیل قانون اساسی، نظر آیت‌الله خمینی، اكثر خبرگان و صاحب‌نظران را این می‌داند: نظارت جدّی بر عملکرد شخص رهبر و نظارت کلّی (نه جزئی) بر نهادهای زیر نظر وی. تفاوت این نوع نظارت با نوع پیش این بود که آن نوع نظارت، نظارت دقیق و جزئی بر نهادهای زیر نظر رهبر را هم طلب می‌کرد ولی این نوع، نظارت کلّی را کافی می‌داند. نویسنده رهبر فعلی را موافق این امر دانسته و با یکی دو نقل قول با واسطه گفته که وی در زمان رهبری خودشان اظهار تمایل کرده که نظارت فعّالتر شود که البتّه هنر هم نکرده است چون بدیهی است که پس از آیت‌الله خمینی نظارت بر هر کس جز او باید دقیقتر و پیگیرتر می‌بود.

گفته‌های هاشمی رفسنجانی، احمد جنّتی و رضا استادی پیرامون نظارت از نزدیک و حقّ پرس‌وجو- مثلاً درباره بنیاد مستضعفان- در تقابل آشکار با اظهار نظر رهبر در برابر منتقدان خود است. او در حقیقت از اینکه نهادهای زیر نظر وی، عزل و نصبها و عملکردشان داخل در نظارت شود، رضایت ندارد و فقط نظارت بر خود و بقای شرایط را می‌پذیرد که تقریباً می‌توان گفت همان نظارت حدّاقلّی است. باید دید خبرگان در برابر این اظهار نظر رهبر چه واکنشی نشان داده‌اند، آیا به نظر خود عمل کرده‌اند یا خیر، اینجا هم جای تبعیّت و ولایت‌پذیری است؟ در این صورت نظارت چه معنایی می‌تواند داشته باشد؟ نظر رهبر مطابق «نظارت حدّاقلّی» است و نظر بیشتر اعضای خبرگان «نظارت حدّ وسط» است و تعیین شیوه‌ی نظارت بنا بر قانون اساسی بر عهده‌ی خبرگان است.

آنچه نوشتم چکیده‌ی پنجاه صفحه از کتاب بود که همین اندک نیز بیش از انتقادهای رایج در مطبوعات و محافل چند سال اخیر به نظر می‌رسد. از آنجا که مهمترین چالش ایران امروز بر سر جایگاه رهبر و شخصی است که فعلاً در این منصب قرار گرفته است و به یک معنا پذیرفتن یا نپذیرفتن شايستگي این فرد، بارزترین وجه تمایز اصلاح‌طلبی با جنبش سبز است، تمرکز بیشتر روی مفاد قانونی پیرامون وی اهمّیّت چندبرابر می‌یابد. می‌کوشم دیگر نکات مربوط به وی را بعدها به تدریج و به مناسبت طرح کنم.

نکات سبز -۳۰

2012-02-21T07:00:00.004+03:30

سه‌شنبه ۲ اسفند ۱۳۹۰

یک. سؤال هفته‌ی تاجزاده:

چرا اقتدارگراها با امریکا و انگلیس گفتگو می‌کنند ولی با منتقدان سیاست خود گفتگو نمی‌کنند:

الف- امریکا و انگلیس کشورهایی دارای موجودیّت واقعی هستند ولی منتقدان را اصلاً به رسمیّت نمی‌شناسند. امریکا و انگلیس کشورهایی در کنار ایران هستند ولی رهبری- که خطاب اصلی تاجزاده و این نوشته با اوست نه مثلاً دولت- کسی را در عرض خود نمی‌بیند تا با او مذاکره کند. رهبر خطاب می‌کند، خطبه می‌خواند نه اینکه بگوید و بشنود.

ب- آنها حتّی با کسانی که به رسمیّت نمی‌شناسند –یعنی اسرائیل- هم مذاکره می‌کنند. گذشته از روایات شنیده‌شده از چنین مذاکراتی، اتّهام حسین شریعتمداری به سعید امامی را به یاد بیاورید که سفر وی به اسرائیل را نشانه‌ی نفوذی بودن او دانست. امامی برای سیاحت به آنجا نرفته بود، بلکه در مقام یک مسؤول امنیّتی رفته بود و دلیلی نداریم که آن سفر اوّلین یا آخرین سفر بوده یا ارتباط از راه‌های دیگری نداشته‌اند.

ج- گفتگو با کشورهایی که یاد کردیم از سر ناچاری است. مثل الآن که فشار تحریمها ایران را به یاد از سرگیری مذاکرات انداخته است، اگر به فرض ایران به آنها نیازی نداشت، چنین مذاکراتی شاید انجام نمی‌شد. اتّفاقاً باید گفت که نیاز حاکمیّت به موافقان میانه‌رو بسیار هم حیاتی است امّا جایگاه ولایت امر مسلمینی اجازه نمی‌دهد بعضی، اهمّیّت پاره‌ای مسائل را درک کنند.

د- در همین راستا، خاتمی نیز اجازه‌ی گفتگو نداشت، یعنی مهم است که گفتگوکننده چه کسی باشد. حسین موسویان اخیراً سه مصاحبه با نشریّات خارجی درباره‌ی پرونده اتمی انجام داده است که در یکی از آنها جوری وانمود کرده که تلاش ایران برای ارتباط با امریکا به جایی نرسید و ایران حق دارد فکر کند که امریکا فقط به فکر تغییر رژیم است. با دیگر جنبه‌های این مصاحبه و آن دوتای دیگر فعلاً کاری ندارم ولی این درست نیست. او در حقیقت دروغ نمی‌گوید ولی با گفتن بخشی از واقعیّت، نشانی غلط می‌دهد. در دوران خاتمی از دو ناحیه جلو بهبود روابط با غرب را گرفتند، یکی رهبری که او را حتّی از عکس مشترک انداختن در سازمان ملل با رئیس‌جمهور امریکا نهی کرد و خاتمی برای روبه‌رو نشدن با کلینتون که به محلّ اقامتش آمد به قایم‌باشک‌بازی کودکانه‌ای متوسّل شد و دیگری نزدیکان همین جناب موسویان یعنی اطرافیان هاشمی رفسنجانی. گفته‌ی یکی از سفرای گذشته‌ی ایران که «ما می‌توانستیم بگذاریم خاتمی کار رابطه با امریکا را تمام کند ولی نخواستیم امتیازش به نام او ثبت شود» هنوز در یاد ما هست.

هـ- مذاکره با آن کشورها در خفاست ولی منتقدین داخلی گفته‌ها را آشکار می‌کنند. بسیاری از ظاهر و باطن رهبر نظام نوشتند تا جایی که خود او گفت که درباره‌ی من چنین می‌گویند که درست نیست (و البتّه درست هست) رهبر نظام استاد اداره‌ی پنهانی امور و وانمود کردنی متفاوت با آن است. با تمام کشورها می‌توان مذاکره کرد ولی بعد حاشاکرد یا جا زد یا هر گزینه‌ی دیگری، امّا کمترین گفته در ارتباط با منتقدان داخلی، تیری است که از کمان رهاشده و دیگر باز نخواهد گشت.

دو. پاسخ رهبر نظام به خبرگان

عمده‌ی آنچه اینجا از رهبر نظام روایت کرده‌اند این است: «آقا فرموده بودند که نظارت باید از نقطه‌ی بقای شرایط رهبری آغاز شود. اول شما بررسی می‌کنید که رهبری بر این شرایط باقی هست یا خیر، اگر باقی هست آن وقت در مورد خرده‌ریز‌ها نمی‌پذیرم که شما وارد جزئیات شوید واگر هم نیست بیایید و بگویید به این دلایل مثلا این یک شرط از بین رفته است. اما اینکه بگویید شرایط هست و کاملا وجود دارد، اما ما می‌خواهیم درباره این موارد که مثلا چرا این آقا را به فلان سمت برگزیدید و چرا به فلانی اجازه داده‌اید، نمی‌شود. در مورد یک مدیر عامل و یک فرد این کار را نمی‌کنند، چه برسد به اینکه روزنامه‌ها را که باز کنیم در مورد رهبری هرکسی از راه می‌رسد یک چیزی بگوید و برخی از خبرگان هم همراه او ‌شوند لذا حضرت آقا مکتوب هم اعلام کردند که رای درست آن است که نظارت خبرگان بر رهبری، نظارت بر شرایط باشد. اگر بر شرایط خدشه‌ای وارد شد، بیایید مشخص کنید و معلوم شود آنهایی که مدعی هستند راه انحراف می‌روند یا اینکه به شرایط رهبری خدشه‌ای وارد شده است. اما در مورد جزئیات فرمودند که من نمی‌پذیرم که شما بخواهید وارد شوید و دخالت کنید.! »

نکات گفته‌های فوق:

الف. چنانکه می‌بینید رهبر برای نحوه‌ی نظارت خبرگان تعیین تکلیف کرده است در حالیکه از مفاد فصل هشتم قانون اساسی برمی‌آید که خبرگان در تعیین نحوه‌ی نظارت خود بر رهبر مختارند و در اصل یکصدوهشتم نیز آمده است که :«تصویب سایر مقرّرات مربوط به وظایف خبرگان در صلاحیّت خود آنان است.»

ب. رهبر با زیرکی خبرگان را بین دو راه قرار داده است، می‌گوید یا من شرایط را دارم یا ندارم، اگر دارم پس وارد جزئیّات نشوید و اگر ندارم اعلام کنید. اعلام ِنداشتن شرایط لازم یعنی تشکیک در رهبری وی و این چیزی است که به هیچ روی خبرگان فعلی‌ به آن نزدیک هم نمی‌شوند؛ پس با مفروض گرفتن تأیید خود، اجازه‌ی کمترین دخالت را به آنان نمی‌دهد.

ج. رهبر خود را با مدیر عامل مقایسه کرده است، بهتر بود با نفر دوّم مملکت مقایسه می‌کرد. آیا درست است که بگوییم یا رئیس‌جمهور را استیضاح کنید یا اگر لیاقت انجام خدمت دارد از وی سؤال نکنید یا از وزرایش سؤال و آنها را استیضاح نکنید؟

د. رئیس‌جمهور- یا هر مدیر دیگری- علاوه بر پاسخگویی قانونی، به رسانه‌ها و مردم نیز پاسخگوست. از مفاد آنچه از رهبر نقل قول شده برنمی‌آید که حضرات خبرگان چنین خواسته‌اند که وی را زیر سؤال ببرند، یعنی ممکن است پرسش صرفاً استفهامی بوده باشد و نه انکاری. امّا رهبر نظام همین را نیز برنمی‌تابد.

د. شرایط و صفات رهبر که در اصل یکصدو نهم آمده (مثل تدبیر و بینش و مدیریّت) موضوعاتی انتزاعی نیستند که بدون ارجاع به کردار و گفتار وی بتوان آنها را بررسید. چطور بدون وارد شدن به جزئیّات می‌توان مدیریّت یک نفر را نقد کرد؟

اینها گوشه‌ای از تفاوت ظاهر و باطن رهبر بود که در بند پیش هم به آن اشاره کردم. در پایان اصل یکصدوهفتم می‌خوانیم که رهبر در برابر قوانین با دیگران مساوی است امّا رفتار وی با این نکته نیز مغایر است.

سه.اهمّیّت موافقان میانه‌روی نظام

آنچه در خبر فوق باعث تعجّب و امیدواری من شد، جواب رهبر نبود بلکه این بود که خبرگان چنین جرأتی کرده‌اند که وی را به پرسش بکشند. این بسیار مایه‌ی امیدواری است. گفته‌های اخیر افروغ و علی مطهّری را هم درباره‌ی لزوم پاسخگویی رهبر به فال نیک می‌گیریم. در «راههای گذر از نظام سلطانی» و تعریف موافقان میانه‌رو نوشتم که اینان بقای خود و نظام را به بقای فرمانروا مشروط نمی‌دانند. رهبر فعلی کاریزمای آیت‌الله خمینی را ندارد و امید است که با گذشت زمان، کسانی به ادامه‌ی حکومت بدون وی نیز بیندیشند.

علی مطهّری وقتی در آن روز کذایی به مسجد قبا حمله شد به نفر همراهش می‌گفت که احمدی‌نژاد رهبر را فریب داده است. او باید بیندیشد احمدی‌نژاد که از ابتدا با تخریب دیگران به میدان آمد، چهره‌ی پنهانی نداشت که رهبر از وی فریب بخورد. آیا حمایت از او وقتی تمام سه دهه‌ی گذشته‌ی ایران را نفی کرد، حاصل فریب است؟ احمدی‌نژاد پیش از خانه‌نشینی- و دقیق‌تر، پیش از اجبار به کنار گذاشتن مشایی از معاونت- که با پس از آن فرق نکرد؛ رهبری که مرز میان تأیید تقریباً کامل و ردّ تقریباً مطلق یک نفر را حرف‌شنویی از خود می‌داند، چگونه فردی است؟ چرا اصلاً یک نفر در آن حیص‌وبیص نگفت که آيا رهبر قانوناً حقّ دارد در برکناری یک وزیر یا نصب معاون اوّل دخالت كند یا نه؟ چطور درباره‌ی خود او کسی نباید وارد «خرده‌ریزها» شود ولی او هر وقت لازم بداند وارد همه‌گونه جزئیّات می‌شود؟ مگر وی نمی‌گوید «با یک مدیر عامل چنین نمی‌کنند» فرض کنید رئیس‌جمهور هم یک مدیر عامل، شما چرا در جزئیّات عزل و نصبهای او دخالت کردی؟

این سؤالهایی است که باید از شخص رهبر کرد و او ملزم به پاسخگویی است. این نوشته‌ی تازه‌ی محمّد مطهّری- که خوشبختانه به میدان بازگشته- در درجه‌ی اوّل خطاب به شخص رهبر است و مقایسه‌ی پیش و پس از انقلاب، از نقش منفی قدرت در تغییر مسیر برخی افراد خبر می‌دهد. نوشته‌ی او را اگر پاسخی‌ به پرسش تاجزاده بدانيم پربيراه نرفته‌ايم. این ورود محتوایی به بحث پاسخگویی رهبر را به فال نیک می‌گیریم و منتظریم که این افراد جرأت کنند و وارد مصادیق نیز بشوند و مخاطب خود را هم دقيق‌تر مشخّص كنند.

فرهنگ تلوّن

2012-02-20T06:03:00.006+03:30

دوشنبه ۱ اسفند ۱۳۹۰

برای ردشدن از یک در ورودی، به فراخور کوتاهی یا بلندی موی سروصورت این عبارات را در یکی دو ماه گذشته شنیدم:

سلام آقاپسر، خوبی؟

چطوری جوون؟ چته؟ اخماتو وا کن...

سلام بر مرد جوان. خوش اومدی.

احوال آقا... بفرمایید.

روز بخیر. خیلی خوش‌ آمدید.

سلام علیکمٌ برادر، مشرّف.

اوّل بگذارید حاج‌آقا رد بشن!

مرتبط: اقتضای زمان و مکان

بهار عربی و آخر پاییز

2012-02-17T08:46:00.005+03:30

جمعه ۲۸ بهمن ۱۳۹۰

به عنوان یک الگوی خیلی کوچک برای بحث و نگاهی به منطقه، نگاهی به کشور بغلی خودمان یعنی افغانستان بی‌فایده نیست. امریکا این کشور را با مجوّز سازمان ملل اشغال کرد، این بهتر است یا حکومت طالبان؟ کافی است غربی‌ها پایشان را از افغانستان بیرون بگذارند تا امارت اسلامی گذشته در عرض چند روز احیا شود. ایران از طرفی بدش نمی‌آمد از شرّ تهدید این موجودات عصرحجری رهایی یابد و هم الآن با حضور امریکا پیرامونش راحت نیست و رفتاری کج‌دارومریز با هر دو دارد. البتّه مدارایش با طالبان کاملاً عاقلانه است سلفی‌ها فقط با اسلام شیعی در عراق دشمنی ندارند؛ راز این را که کربلا و نجف شاهد انفجارهای زیادی بوده امّا مشهد و قم نبوده، باید در همین مدارا دانست. مجاهدین افغانی هم –برخلاف تصوّر بسیاری از ایرانیان- در صورت به قدرت رسیدن و مجال یافتن، نمونه‌ی کمرنگی از حکومت طالبان را برپا می‌کردند و به قول دوستان اهل افغانستان:«تنبان به پای خر می‌کردند». می‌بینید که نمی‌توان به سادگی فقط با معیار «اسلام» یا «آزادی» یا هر معیار دیگری وضع افغانستان را بررسید بلکه معادله‌ای چند مؤلّفه‌ای است که یافتن جواب خیلی هم آسان نیست، حالا اگر همین معادله را در منطقه‌ای وسیع بگذاریم، وضع از این هم بغرنج‌تر خواهد شد. برای نمونه قطر که حاکمش با تأیید ایران به قدرت رسید و همسر قدرتمند شیرازی‌الأصلش باعث می‌شود که نزدیکی بیشتری به ایران داشته باشد، اوّلین کشوری بود که به بهانه‌های مختلف پای اسرائیل را به خلیج فارس باز کرد. همین شیخ برای سرنگونی آل سعود دورخیز می‌کند آن هم با استمداد از قذّافی که لو رفتن نوار گفتگویش آن همه جنجالی شد. پرتقال‌فروشی در کار هست که بگوییم پیدایش کنید؟

علی اکبر صالحی در یکی از برنامه‌های سیما به معترضان سوری ایراد می‌گرفت که حتّی با وجود بازنویسی قانون اساسی و وعده‌ی اصلاحات، آرام نگرفته‌اند و این را نشانه‌ی بی‌صداقتی آنان می‌دانست. بیشتر فرمانروایان به محض اینکه تخت خود را در خطر می‌بینند، وعده‌ی اصلاحات می‌دهند؛ از شاه ایران گرفته تا حکّام منطقه. امّا معترضان آنرا تمهدیدی برای به تعویق انداختن تغییر و فرار از سرنگونی می‌دانند و باور نمی‌کنند. در یمن حتّی وعده‌ی کناره‌گیری از قدرت نیز انقلابیان را ساکت نکرد و حالا همین داستان را در سوریه داریم، آیا اسد حاضر است در یک بازی برابر، ماندن یا رفتنش را به رأی بگذارد؟ بیشتر فرمانروایان می‌گویند «من باشم ولی بهتر می‌شوم». اگر اعتراضات فروبخوابد بعد سر فرصت با انتخابات هر کاری می‌توان کرد. امّا از سوی دیگر حافظ اسد که از آسیب‌پذیر بودن حکومت علویان در سوریه بیش از هر کس آگاه بود، به بعضی شیعیان می‌گفت که تا من هستم به فکر عمران منطقه‌ی زینبیّه باشید که پس از من معلوم نیست چنین فرصتی بیابید. بشّار اسد نیز پس از به قدرت رسیدن به یکی از مقام‌های ایرانی گفت که اگر من نباشم، اوّلین کاری که می‌کنند حرمهای حضرت زینب و رقیّه را با خاک یکسان می‌کنند. (اینها را که می‌شنیدم بی‌اختیار یاد روایات آخرالزّمانی و ظهور سفیانی افتادم) سلفی‌گری در کشورهای عربی رشد زیادی کرده است و همه‌جا مانند مصر نیست که فعلاً در پارلمان فقط اذان بگویند، اگر زورشان برسد بیش از این خواهند کرد. ایران یا منتقدان حکومت ایران کدام را برگزینند؟

قذّافی از لیبی رفت؛ یکی از مهمترین فرایض اسلامگرایان تندرو تخریب قبور است، آنجا بقیع و سامرّا نیست امّا بسیاری از خانقاه‌ها و آرامگاههای متصوّفه در لیبی تخریب شده است و- بنا به شنیده‌ها- استخوان برخی از مرشدان و پیران را از قبر درآورده و سوزانده‌اند. آنچه در اخبار بازتاب یافت، دورخیز برای اجرای حکم چهارهمسری برای مردان بود ولی این جماعت اگر قدرت بگیرند، دسته‌گلهای زیادی دارند که رو کنند یا به آب بدهند. حکومت ایران- دستکم بنا به گفته‌ی خود- کم به انقلابیان لیبی کمک نکرد ولی دیدیم که به محض اینکه زمزمه‌ی تحریم نفتی ایران بالا گرفت، لیبی هم گفت که حاضر است مقداری از کمبود بازار را جبران کند. مورد الجزایر را به یاد بیاوریم که بعضی نزدیک به همین جماعت در معرض به قدرت رسیدن بودند، کودتا آن موقع خوب بود یا نه؟ کشتارهای پس از آن را به یاد بیاوریم. واقعیّت این است که اگر سلفی‌ها، شیعیان را بیش از امریکا و اسرائیل دشمن ندانند، کمتر از آنها نمی‌دانند. به عربی ساکن حاشیه‌ی خلیج فارس گفتیم، شیعه‌ای؟ گفت: لا الحمدلله مسلم! (نه خدا را شکر، مسلمانم!) اینها وقتی می‌شنوند کسی در ایران شیعی خود را ولیّ امر مسلمین جهان می‌خواند چه احساسی بهشان دست می‌دهد؟

وقتی قرضاوی اعتراض بحق بحرینیان را فرقه‌ای نامید، باید دست حکومت حاضر می‌آمد که آن خطبه‌ی عربی چقدر بی‌وقت بود ولی مثل اینکه خیلی فايده نداشت. وقتی لیبی هم قول داد کمبود ناشی از تحریم ایران را جبران می‌کند، باز باید دست از شعار بیداری اسلامی برمی‌داشتیم که برنداشتیم گرچه آرام آرام حضرات دارند متوجّه می‌شوند که ممکن است چه خطر عظیم و بالقوّه‌ای پشت این بیداری عربی باشد. جنگ بین اسلام تندرو به محوریّت عربستان محدود به جاهایی که نام بردم نیست؛ در انتخابات اخیر کویت شیعیان کمتری به مجلس راه یافتند، آنجا انتخابات منطقه‌ای است و هرکس فقط باید در منطقه‌ی خود رأی بدهد و با توجّه به کمی جمعیّت گاه حتّی چندصد رأی سرنوشت‌ساز است، اتوبوسهایی که افراد داری تابعیّت دوگانه را از عربستان می‌آورند، روز انتخابات تا جایی که توانستند از برنده‌شدن شیعیان جلوگیری کردند. فلسطینیانی که حمایت از آنها یکی از هزینه‌های همیشگی جمهوری اسلامی بوده، دیدیم که در عزای بن‌لادن و صدّام چه کردند. حالا هم با بالاگرفتن تشنّج در سوریه، این دودستگی بین دو رهبر حماس نیز دیده می‌شود و البتّه این دودستگی ایدئولوژیک نیست، اختلاف بر سر راه رسیدن به منفعت است؛ فلسطینیان مانند شیعیان لبنان نیستند و هرگاه منفعت آنان اقتضا کند، ایران را با تمام دردسرهایی که برای دفاع از حقوق آنها در طول این سی سال تحمّل کرده، رها خواهند کرد.

ما انسانیم و نمی‌توانیم نسبت به ظلم در هرجای جهان بی‌تفاوت باشیم امّا رخدادهای چندوجهی منطقه، روز به روز کسانی را که با اتّکا به یک یا دو معیار محدود در پی تفسیر اوضاع هستند، ناکام و ناتوان می‌گذارد. حتّی امریکا نیز با آن همه متخٌّصّص و محاسبه نتوانست حکومتی دلخواه خود در عراق روی کار بیاورد؛ نه از آنها استقبالی شد و نه کسی به خاطر سرنگونی صدّام از آنها تشکّر کرد. بهار عربی اگر به واقع تجلّی اراده‌ی مردم باشد، مقدمش مبارک ولی جوجه‌ها را آخر پاییز می‌شمارند.

مرتبط: شكستن كاسه‌ي از آش داغتر ، نظام سلطه و جنبشهاي مردمي

راههاي گذار از نظام سلطاني

2012-02-14T07:06:00.008+03:30

انقلابنامه -۴ سه‌شنبه ۲۵ بهمن ۱۳۹۰

برای اینکه توصیف گذشته و پیش‌بینی پیش‌روی در اوضاع کنونی ایران کمی آسانتر شود، بد ندیدم الگوی پیشنهادی نویسندگان کتاب «نظام‌های سلطانی» (هوشنگ شهابی و خوان لینز- منوچهر صبوری) را بر اوضاع جاری تطبیق کنم. مؤلّفان -پس از بحث درباره‌ی نظام سلطانی وبری و چند نمونه حکومت غیردموکراتیک دیگر و مقایسه‌ی آنان- نظام سلطانی معاصر را نوعی از حکومت توصیف کرده‌اند که بر پایه‌ی حکومت شخصی و تمام آنچه پیامد این نوع حکومت تک‌نفره است بنا شده بی‌آنکه اوّلاً وی دارای ویژگی فرّه‌مندانه باشد و ثانیاً خود را متعهّد به هیچ نظام ارزشی یا ایدئولوژیک بداند. این دو شرط اخیر تضمینی برای حکومت وی می‌شود و نمی‌توان با تحلیل حکومتهایی که دارای آنها نیستند مقایسه شود و از «شباهت» رخدادهای دو طرف به پیش‌بینی سرانجام در آنها دست زد. شرط اوّل بالا در حکومت رهبر اوّل ایران بود، امّا رهبر دوّم که ویژگی فرّهمندانه را قطعاً ندارد و با توجّه به اینکه -همانطور که همایون کاتوزیان در مقاله‌اش در همین کتاب می‌گوید- مذاهب سنّتی با ایدئولوژیهای مدرن تفاوت دارند، پایبندی وی به نظام ارزشی دینی نیز خصوصاً از ابتدای دوران اصلاحات به چالش کشیده شد، از شش سال پیش به طور جدّی زیر سؤال رفت و در دوسال اخیر و حمایت ناکام وی از احمدی‌نژاد و شیوه‌ی برخوردش با معترضان دیگر محلّی از اعراب ندارد. البتّه وضع ایران به طور کامل با دیگر حکومتهایی که در این کتاب بررسی شده‌اند، یکی نیست امّا شباهتها بسي بیش از تفاوتهاست.

مقاله‌ي «راههاي گذار از نظام سلطاني» (ريچارد اسنايدر) ستون فقرات اين كتاب است كه در اين نوشته‌ي آن را اساس قرار داده‌ام. ابتدا مقاله را -با توجّه به شرايط فعلي ايران- به دو بخش تقسيم كرده‌ام. بخش اوّل قسمتي است كه به رفتار حاكميّت برمي‌گردد و بخش دوّم بخشي است كه به رفتار مخالفان فرمانروا بسته است؛ زمينه‌ي بخش اوّل براي تغيير فراهم شده است ولي بخش دوّم هنوز نياز به كار، انتخاب و حركت آگاهانه دارد. نکات زیر را برای بررسی در حدّ امکان مختصر کرده‌ام:

فرمانروا و دولت: یکی از خوبی‌های دوران احمدی‌نژاد، آشکار شدن میزان دخالت رهبر نظام در دولت بود. پيشتر دخالت وی در مجلس با حکم حکومتی معروف و جلوگیری از رئیس‌شدن عبدالله نوری کمابیش معلوم شده بود امّا نظارت وی را بر نحوه‌ي انتخاب وزیران، علاوه بر دستورهای گاه‌به‌گاه، اگر به نظارت مستمر بر مجلس و قوّه‌ی قضا بیفزاییم خواهیم دید که حالا با اطمینان می‌توان گفت که نقش افراد دیگر در ساختار قدرت دیگر به اندازه‌ی همان تدارکات‌چی زمان خاتمی هم نیست.

فرمانروا و جامعه: نفوذ فرمانروا در جامعه به میزان جذب نخبگان بستگی دارد؛ با ادغام آنها هم بر رشد مخالفان میانه‌رو و تندرو اثر می‌گذارد و هم فضای سیاسی را برای مخالفان تنگ می‌کند. پس جذب نخبگان در ساختار می‌تواند تا حدّ بالایی از وقوع تغییر جلوگیری کند امّا فیلترهای گوناگون پذیرش در انواع مراکز آموزشی، شغلی، سیاسی و جز آن از این کار جلوگیری کرده است. از سوی دیگر ایران در صدر آمار فرار مغزهای کشورهای جهان جای دارد و نوشته‌ی چند روز پیش دکتر رضا منصوری تنها گوشه‌ای از نحوه‌ی برخورد با نخبگان دانشگاهی است.

روابط با ابرقدرت خارجی: وابستگی شاه به امریکا از دو سوی برای او بد بود و روند وقوع انقلاب را تسریع کرد، یکی اینکه این اتّکای خارجی از اعتماد وی به درون کشور کاست و دیگر اینکه امریکا با نهی استفاده از زور و حتّی تهدید قطع کمکهای خود برخی اصلاحات را به وی تحمیل کرد. ایران امروز اتّکای کمی به خارج دارد ولی با امضای برخی پیمان‌نامه‌ها با روسیه و تجربه‌ی وتوی چین و روسیه درباره‌ی سوریه امکان بیشتر شدن آن هست. در هر حال این عامل را نمی‌توان عامل تأثیرگذاری دانست، از سوی دیگر بر عکس بسیاری از کشورها، میانه‌روهای مخالف نظام هم چندان تمایلی به اعتماد به یک کشور خارجی از خود نشان نداده‌اند.

عامل دیگری که در دو جدول فوق به آن اشاره نشده است، نحوه‌ی رفتار فرمانروا با نظامیان است. از آنجا که نظامیان تهدیدی بالقوّه برای وی هستند یکی با ایجاد چنددستگی می‌تواند آنها را تضعيف کند، یکی با ایجاد نیروهای شبه‌نظامی برای برخورد با مردم. مورد دوّم در ایران با بررسی پدیده‌ی لباس شخصی‌ها دیده می‌شود که از نیروهای شبه‌مردمی در حمله به بیوت مراجع تا به کارگیری بسیج در اغتشاشات را شامل می‌شود. این عمل گرچه از احتمال رویارویی نظامیان با فرمانروا می‌کاهد امّا در درازمدّت از آنجا که از دید بسیاری از مردم، نظاميان از آلودگی دور مانده‌اند می‌توانند متّحد بالقوّه‌ي آنان برای ایجاد تغییر باشند. اعتراض اخیر فرمانده نوپو و سخنان دوپهلوی بسیاری از سرداران سپاه در این دوساله نشان می‌دهد که بسیاری از نظامیان به هر قیمتی در برابر مردم نخواهند ایستاد.

کنشگرانی که گذارها را ممکن می‌کنند، چهار گروه هستند که شناخت آنها برای تحلیل پویایی یا افول نظامهای سلطانی بسیار حیاتی است:

تندروهای نظام: آنها بی‌هیچ قید و شرطی به دائمی کردن حکومت فرمانروا معتقدند و ترجیح می‌دهند با کشتی غرق شوند تا اینکه آبرومندانه از آن خارج شوند. (گفته‌ی رهبر را پس از وقایع کوی دانشگاه به یاد بیاورید که «من همینجا هستم تا شهید شوم». ولایت‌مداران و نظامیان وفادار به وی و گروهی از اصولگرایان را می‌توان در این دسته جای داد.)

میانه‌رو‌های نظام: گروهی که بقای خود را جدای از بقای فرمانروا می‌دانند و در دوره‌های بحران، این وابستگی را ممکن است مایه‌ی دردسر بدانند و در صدد قطع ارتباط با وی برآیند یا حتّی به رویارویی با او برخیزند. ( اصلاح‌طلبان پیش از جنبش سبز به طور کامل در این دسته جای می‌گیرند. بر خلاف نظر بسیاری، بخش عمده‌ای از اصولگرایان، بالقوّه می‌توانند جزو آنها باشند. پيرامون احمدي‌نژاد و گروهش ملاحظاتي هست كه خواهم آورد)

مخالفان میانه‌رو: آنان به هدف محدود برکناری فرمانروا متعهّدند و حاضرند با هر گروهی که آنان را یاری کند، ابتدا با میانه‌روهای نظام و گرنه -به طور مشروط- با مخالفان تندرو ائتلاف کنند. هدف در حقیقت جایگزینی دیکتاتوری با حکومتی نهادی‌‌شده و پیش‌بینی‌پذیر است. (بخش عمده‌ی جنبش سبز را باید در همین دسته جای داد، حصر موسوی و کرّوبی درست پس از آن آغاز شد که آنان پس از مرحله‌ی نقد، به نفی رهبر نظام پرداختند؛ یکی از فرعونیّت گفت و دیگری از «أنا ربّکم الأعلی»)

مخالفان تندرو: آنها به اهدافی بسیار بیشتر از برکناری فرمانرا متعهّدند. آنان خواستار سرنگونی نظام، به‌دست‌گیری مهار دولت، دگرگون کردن اساسی دولت و جامعه و تغيير دادن ارتباطات کشور با نظام بین‌المللی هستند. (شخص آیت‌الله خمینی در انقلاب ایران و گروههای کنونی موسوم به برانداز در همین طیف می‌گنجند، بخشی از جنبش سبز نیز به این سو متمایل شده است.)

با نگاه به بخش مرتبط با ایران در جدول بالا می‌بینیم، نبود نیروهای میانه‌روی نظام و بالا رفتن تعداد مخالفان تندرو کلید وقوع تغییری در حدّ انقلاب است. رهبر نظام در دوران زمامداری خود ابتدا با میانه‌روهای اوّل در افتاد و کارگزاران را که دارای مرزبندی مشخّصی با طرفداران خاتمی بودند به زندان افکند، سپس با اصلاح‌طلبان به مشکل برخورد و حالا هم با گروه سوّم. هر سه رئیس جمهور پس از آیت‌الله خمینی هم‌اکنون مغضوب وی هستند. این روند خودبه‌خود به کم‌شدن هرچه بیشتر میانه‌‌روهای درون نظام انجامیده است.

از سوی دیگر دو الگو برای تغییر دیده می‌شود یکی میانه‌روهای مخالف کم و تندورهای زیاد که به انقلاب در ايران و كشورهای مشابه انجامید و دیگری میانه‌روهای موافق و مخالف زیاد و تندروهای زیاد در فیلیپین که به تغییر مسالمت‌آمیز منجر شد. پس زیادشدن میانه‌روهای مخالف فرمانروا نه تنها جلو تغییر را نمي‌گيرد بلكه مي‌تواند سرنوشت آنرا نيز تعیین کند. یعنی به جای احتمال انقلاب و خشونت، احتمال روی دادن تغییر آرام و دموکراسی نخبگان بیشتر می‌شود. پس:

يك. اینجاست که تحریم انتخابات پیش روی معنای زیادی پیدا می‌کند. تغییر از فاز اصلاح‌طلبی به جنبش سبز یا تغییر از موافقان میانه‌روی نظام به مخالفان میانه‌روی آن، کلید طلایی تغییر خواهد بود. این هم جوابی است که شرکت نکردن در انتخابات را یک قهر ساده می‌دانند یا فکر می‌کنند سودی به دنبال نخواهد داشت. طبيعي است كه هرچه بيشتر شركت‌نكردن در فعّاليّتهاي سياسي به تحريم آن و سپس به خواسته‌ي تغيير رهبر نظام منجر شود، اين جابجايي بيشتر خواهد بود.

دو. اگر زياد بودن نيروهاي ميانه‌روي درون نظام را به معناي امكان تغيير هدفمند و مسالمت‌آميز بيشتر بگيريم، ائتلاف جنبش سبز با كساني كه فعلاً درون نظام هستند ولي بقاي خود يا حكومت فعلي را به بقاي رهبر نظام گره نزده‌اند، بسيار بيشتر مي‌شود. بسياري از منتقدان دولت، اصولگرايان خاموش و حتّي اصلاح‌طلباني كه آشكارا به جنبش سبز نپيوسته‌اند در همين دسته جاي مي‌گيرند. اين چيزيست كه من و بسياري ديگر كمتر به آن پرداخته بوديم.

سه. طبق تعريف فوق، گروه احمدي‌نژاد در گروه دوّم جاي مي‌گيرد چون هم فعلاً درون نظام هستند و هم به بقاي رهبر متعهّد نيستند امّا هر تقسيم‌بنديي تقليل‌گراست و كاستي‌هاي خود را دارد. اطلاق صفت «ميانه‌رو» به اين گروه جاي درنگ دارد، تازه اينها به هيچ اصل اخلاقيي پايبند نبوده‌اند و شش سال است كه -فعلاً- جز شخص رهبر، تمام مسؤولان سه دهه‌ي گذشته را كم‌كار، ناتوان يا حتّي فاسد خوانده‌اند. چيزي كه مسلّم است، با اين گروه به هيچ وجه نمي‌توان همكاري كرد امّا ناشناخته بودن آنان هنوز براي ما مسئله است. طرز فكر آنها، شيوه‌ي به قدرت رسيدنشان و مجاب كردن رهبر به همكاري با آنان هنوز در حدّ حدس و گمان است. اين گروه فعلاً توانسته است جايگاه رقابت‌ناپذير رهبر را به چالش بكشد و از اين جهت مفيد بوده است ولي دانستن اينكه آنان تا كجا جلو خواهند رفت و چه در سر دارند، حتّي براي جنبش سبز نيز ضروري است.

چهار. گروههاي مخالف تندرو دو دسته هستند، يكي آنهايي كه به‌رغم نداشتن هيچ اعتقادي به سليقه‌ي سياسي مخالفان ميانه‌رو، آنان را داخل بازي به حساب مي‌آورند و تصميم‌گيرنده را براي آينده‌ي كشور در نهايت مردم مي‌دانند. دسته‌ي دوّم نه تنها به اصلاح‌طلبي و جنبش سبز اعتقادي ندارند كه در اين دو سال جز ردّ و نفي -و گاه توهين و تمسخر- از آنان چيزي نديده‌ايم. ساختن آينده‌ي ايران بدون همكاري با گروه اوّل از اين دسته دشوار يا شايد نشدني است.

بسیاری از عوامل دیگر مانند شرایط اقتصادی ناشی از حصر، درگیری روزافزون در داخل نظام و به بادرفتن رجزخوانی‌های نظامی با حمله‌ی فرضی به تأسیسات اتمی می‌تواند بر وقوع تغییرات اثر بگذارد. آنچه مهم است که بسیاری از عوامل تغییر در ایران فراهم شده است، آنچه بسیار تعیین‌کننده است، حرکت نیروهای میانه‌روی داخل نظام به سوی مخالفان میانه‌رو است، نیروهای میانه‌روی مخالف رهبر نظام هم عامل اصلی تسریع تغییر و هم مسالمت‌آمیز بودن آن خواهند بود. انتخابات پیش‌رو می‌تواند سرآغاز جدیدی بر تحوّل در ايران باشد.

انفجار نور

2012-02-10T10:51:00.007+03:30

انقلاب‌نامه -۳ جمعه ۲۱ بهمن ۱۳۹۰

ادّعای به همراه داشتن تأیید الهی، یکی از شباهتهای یادداشت پیش، محرّک بسیاری از جنبشها و حرکتهای سیاسی-اجتماعی در جهان بوده است. در حالیکه همواره بین تلاش برای خردورزی به گفتار یا کرداری عقلانی نمی‌انجامد، سعی در فهم دین و عمل بر اساس آن، مطابق دین نخواهد بود و گرنه شاهد این همه اختلاف در مذاهب نبودیم. «تقلّب» جایی رخ می‌دهد که کسی به جای اوّلی، دوّمی را ادّعا کند؛ یعنی به جای اینکه بگوید بر اساس فهم خود از دین حرف می‌زنم، بگوید حرف من حرف دین است. به جای اینکه خود را یکی از عالمان دین- گیرم عالمترین یا پرطرفدارترین آنها- بگوید من به نیابت از امام یا خدا حرف می‌زنم («پیرامون بابی‌گری» در همین زمینه است). یوسفی اشکوری بر همین اساس یک مجموعه مطلب نوشت که هم عنوان نارسایی داشت (حاكميّت خدا، بزرگترين دروغ تاريخ) و هم طولانی و مسلسل بود و خواننده را می‌رماند.

پیشتر اینجا از اختلاف نظر دو تن از شاگردان امام صادق درباره‌ی دایره‌ی مالکیّت امام معصوم نوشته بودم (آیا امام مالک تمام دارایی‌های ماست یا فقط خمس اموال؟) امروز برداشت طرفداران ولایت مطلقه فقیه (از جمله خود رهبر) از محدوده‌ی مالکیّت وی یادآور همان بحث است. همانطور که اینجا نوشتم وی همه‌ی انفال و پول نفت را در اختیار ولی می‌داند و در پاسخ به اعتراض برخی طلّاب که به دادن پولهای زیاد دولت به حوزه ایراد می‌گرفتند گفت که پول خود ماست که از یک جیب درآوردیم و در جیب دیگر می‌گذاریم. (کسانی که درباره‌ی مسائل اجتماعی معاصر مثلاً نقش نفت در ساختار سیاسی ایران بحث می‌کنند، ریشه‌های نظری و عقیدتی جامعه را دستکم می‌گیرند، پرداختن پول نفت در صورتی منشأ می‌تواند بشود-اگر بشود- که بازپرداخت اموال مردم به خودشان باشد وگرنه پرداخت مال ولیّ فقیه به آنان، آنها را وابسته‌تر و مطیع‌تر می‌کند). حتّی حرکت استعماری نوين کشورهای غربی، پشت خود نظر کلیسا را داشت که پاپ را مالک تمام کره‌ی زمین اعلام کرده بود، پس اشکالی نداشت که کشورهای مسیحی، مایملک رئیس مسیحیان را از صاحبان ظاهری آن بازپس گیرند.

درست درآمدن پیش‌بینی‌ها حتّی نظریّاتی عادی و معمولی مانند نظر هانتینگتون را جدّی و درخور بحث می‌کنند چه رسد به آینده‌نگریهای مذهبی. برخی دوستان از من خواستند که درباره‌ی گفتارهای منسوب به اطرافیان رهبر اوّل و دوّم انقلاب -که رهبری آنان را پیش‌بینی کرده بودند- چیزی بنویسم. اگر–به فرض- کسی دارای توانایی پیش‌بینی باشد، باید بتواند ریاست صدّام و قذّافی بر عراق و لیبی را نیز از پیش بگوید ولی این چه ربطی به حقّانیّت آنها دارد؟ هر کنشی در عالم- بر اساس دیدگاه دینی- با اذن خداست و گرنه رخ نمی‌داد ولی درست، دینی و الهی بودن آن بحث دیگری است. این اشتباه ناشی از خلط دو اراده‌ی تکوینی و تشریعی خداوند است. اینگونه است که گفته می‌شود فهرست نام نمایندگان مجلس را امام زمان امضا کرد ولی اگر صرف رخدادن یک واقعه برای این ادّعا کافی باشد، قاتلان حسین بن علی هم ادّعا می‌کرد که خدا آنان را کشت. بسیاری از گفته‌ها یا گفته‌های منسوب به آیت‌الله خمینی در همین چارچوب می‌گنجد، «خرّمشهر را خدا آزاد کرد»؟ بله ولی عراقیان هم می‌گویند فاو را نیز خدا آزاد کرد. «هلیکوپترهای امریکایی در طبس را ما ساقط کردیم؟ یا خدا ساقط کرد؟» صرف نظر از ثنویّت نهفته در این کلام (یعنی «یک عمل یا كار ماست یا كار خدا» که سخنی اشتباه است) ایرباس ایرانی را هم خدا ساقط کرد چون عملی در دار وجود جز با قدرت و اجازه‌ی او رخ نمی‌دهد. به سادگی یک پیروزی را می‌توان تأیید الهی نامید ولی این به معنای تأیید ادامه‌ی آن یا تضمین سرنوشت آن نیست تازه عین آن را کسان دیگر نیز می‌توانند ادّعا کنند مانند: «انقلاب ما انفجار نور بود».

اسرائیل سالهاست که به دروغ مدّعی حکومتی سکولار و مترقّی بوده است در حالیکه نضج‌گیری و رشد آن جز بر پایه‌ی برداشتی افراطی از دین یهود ممکن نبوده است. با ترور رابین و قدرت‌گیری خاخام‌ها این مسئله بیش از پیش مورد توجّه قرار گرفت. علاوه بر بودن شواهدی از فعّالیّتهای رسمی دولتی در همین زمینه- مانند تلاش برای یافتن تمام حیوانات کشتی نوح (که از دید آنها در ارض کنعان به زمین نشست) و تلاش ژنتیکی برای تولید گوساله‌ی سرخ (از علایم آخرالزّمان یهودی)- جنبشهای بنیادگرای یهودی- به ویژه گروه مؤمنان یا «گوش امونیم»- بر اساس همین یقین به حقّانیّت سالهاست که تمام رخدادهای جاری را بر اساس خواست خدا و در جهت مشیّت او- و لاجرم تأیید خود- تفسیر می‌کنند. آنها تشکیل دولت یهودی را از علایم آخرالزّمان می‌دانند، نطفه‌ی پیدایش همین گروه از نطق معروف خاخام کوک در مه ۶۷۱۹ شکل گرفت که وی در حسرت جداشدن بخشهایی از سرزمین اسرائیل، حبرون، اریحا و شخم (نابلس)، می‌گریست وقتی چند هفته بعد در ژوئن همان سال اریحا و شخم به دست اسرائیل افتاد، آن گفته‌ها جنبه‌ای پیش‌گویانه به خود گرفت و این مناطق مزار مریدان او شد. آنان در تاریخچه‌ی خود «لحظات مقدّس» زیادی دارند، از جمله موفقیّت در به‌راه‌انداختن جنبش مردمی در مخالفت با عقب‌نشینی چند کیلومتری از بلندیهای جولان یا اقامت در سباستیا (جایی نزدیک پایتخت باستانی آنها و مکانی برای نفوذ به مناطق عرب‌نشین) که آن را با فتح باستیل در انقلاب فرانسه یا ورود رهبر انقلاب به مهرآباد مقایسه کرده‌اند. پیروزی رؤیایی در جنگ شش روزه، کشور را از آستانه‌ی انهدام به اوج افتخار رساند. از دیدگاه مذهبی بلافاصله این پیروزی دست تقدیر، تجلّی اراده‌ الهی و تأیید او تفسیر شد و حتّی غیرمذهبیان را وادار کرد که در توصیف آن از واژه‌های مذهبی استفاده کنند. کوک، پیروانش و اکثر اسرائیلیان، تحوّل ناشی از این پیروزی را «انفجار نور» نامیدند.

شباهتها و تکرارها

2012-02-09T22:10:00.003+03:30

انقلاب‌نامه -۲ پنجشنبه ۲۰ بهمن ۱۳۹۰

آنچه ادّعای همیشگی انقلابیان مدافع نظام سه دهه‌ی اخیر بوده، «تمایز کامل» به مثابه‌ی یک عامل همیشگی و قاطع در نادرست‌دانستن بسياری از مقایسه‌ها و نقدها بوده است. اگر به ماهیّت مدرن انقلاب اخیر و سرنوشت محتوم آن اشاره می‌شد، می‌گفتند «این انقلاب» با دیگر انقلابها تفاوت دارد، اگر از نادرستی تمرکز قدرت در یک فرد گفته می‌شد، «تقوی» به عنوان عاملی ایمنی‌بخش و فراموش‌شده پیش کشیده می‌شد و همین طور...الخ. تمرکز نقد سیاسی ایران معاصر، روی اصل «تمایز همیشگی» مهمتر از پرداختن به تک تک این موارد به نظر می‌رسد. این را داشته باشید تا فعلاً برای گرم کردن بحث به مواردی که حسین علایی اشاره کرد چندتایی را اضافه کنم با یک توضیح اضافه:

طبعاً اگر قرار به مقایسه باشد، به جای مقایسه‌ی جنبش سبز ایران با بهار عربی آنرا باید با انقلاب بهمن پنجاه‌وهفت مقایسه کرد که هر دو در دل یک فرهنگ رخ داده‌اند و گرچه تفاوت زمانی دارند امّا نقاط مشابه زیادی دارند. همانطور که مصریان برای حمله به سفارت اسرائیل نیازی به الگوبرداری از اشغال سفارت امریکا در ایران ندارند چون خودشان- بر خلاف پهلوان پنبه‌های وطنی که تهدید بستن تنگه هرمز را بلافاصله پس می‌گیرند- یک‌بار به طور تمام و کمال با اسرائیل وارد جنگ شدند. اینجا تکرار اشغال سفارت به همان نمایش مضحکی می‌انجامد که دیدیم و دیدید.

یک. افزاش حقوق نظامیان: در دوسال اخیر مستمرّی نظامیان به شدّت افزایش یافته است که یادآور افزایش شدید حقوق نظامیان در پایان دوره‌ی پهلوی است. هر دو نظام به محض احساس خطر، برای نمک‌گیر کردن نیروهای نظامی و انتظامی و تضمین بیشتر پیروی آنان دست به این کار زدند. ظاهراً شعار «شاه، خدا،میهن» در گذشته و «ولایت‌پذیری» دیگر اثر لازم را ندارند و برای اطمینان از حمایت نظامیان به انگیزه‌های بیشتری احتیاج است. امّا همانقدر که این تمهید آن بار کافی بود، این بار نیز بسنده خواهد بود.

دو. صوری‌شدن انتخابات: در شگفتم از کسانی که تحریم قاطع انتخابات را قهر با آن می‌دانند و حرفهایی نخ‌نما در مدح مشارکت و کنش سیاسی می‌زنند. اگر «هر انتخاباتی» مفید و اثرگذار باشد، در دوره‌ی پهلوی هم انتخابات در کار بود، آیا شرکت در آن برای کمترین مقدار تغییر هم کافی بود؟ انتخابات پیش رو و به جان هم افتادن افراد موسوم به اصولگرا نمایشی تأسّف‌آور از بر باد رفتن آرمانهای انقلاب پنجاه‌وهفت است.

سه. اعتراف و توبه: در پایان رژیم گذشته هم شاهد مراسمی مانند «سپاس» بودیم که افرادی چون حبیب‌الله عسکراولادی مسلمان در آن از شاه به خاطر بخشش خود تشکّر می‌کردند و هم نمایشهای تلویزیونی که قربانیانی چون غلامحسین ساعدی داشت. این رویّه البتّه در ایران انقلابی سابقه‌ی بیشتری دارد ولی در نهایت ناشی‌گری پس از وقایع دو سال اخیر هم به نمایش درآمد. این اعترافات و مراسم ساختگی را نه طرفداران نظام باور کردند و نه منتقدان آن بلکه اثر عکس نيز دارد، هم در گذشته، هم حالا و هم احیاناً در آینده.

چهار. ادّعای تأیید الهی. این عامل ربط چندانی به مذهبی بودن نظام فعلی ندارد. اینکه کسانی فقیهی را برای حکومت در نظر بگیرند به این معناست که وی با برداشت خود از دین قرار است ساختار سیاسی را رهبری کند امّا این به آن معنا نیست که تشخیص او مقارن با حقیقت یا مؤیّد از جانب خدا باشد. ادّعای ارتباط رهبر نظام با امام زمان که به کرّات از سوی افراد زیادی از جمله امام جمعه موقّت تهران بیان شد ( رهبر نظام هم نهی نکرد) و خود حاکم هم جاهایی حرفهای دوپهلویی زده است (مانند گرفتن رزق کشور در ایّام فاطمیّه و بعضی پیش‌بینی‌های قاطع...) یادآور ادّعاهای عجیب شاه در دیدار با امام زمان و خوابهای آن‌چنانی است. این تأیید الهی با گذشت زمان بیشتر هم می‌شود و البتّه می‌تواند اثر معکوس بگذارد. مثلاً وقتی اكثر مردم می‌بینند هاشمی بی‌هیچ ادّعای معنویّتی نافرمانی احمدی‌نژاد را پیش‌بینی کرده بود و رهبر با او مخالفت كرد، بعید است به دیگر ادّعاهای وی وقعی بنهند.

پنج. ایفای نقش نزدیکان حاکم: هر قدر در گذشته از مصونیّت و دخالتهای خواهر شاه و شاپورهای ریز و درشت می‌شنیدیم، حالا درباره‌ی فرزند دوّم رهبر می‌بینیم. ماجراجویی این فرد- دستکم- از زمانی که هنوز سنّش به سی نرسیده بود، با توصیه‌ی ناطق نوری به عنوان گزینه‌ی رهبر در انتخابات هفتادوشش به دیگران شنیده شد و تا کنون ادامه یافته است. کسی خطر نهیب رهبر نظام را به ناطق- که بعدها از او نالیده بود و شنیده بود که وی «آقاست نه آقازاده»- خیلی جدّی نگرفت تا چند سال اخیر. حالا وی مستقیماً در قوّه‌ی قضا دخالت می‌کند، صدای اعتراض لاریجانی را درمی‌آورد و بر برخورد با تاجزاده و همسرش شخصاً نظارت می‌کند و پدرزنش هم –الآن البتّه- می‌گوید که علاوه بر مشورت با رهبر در کارها از فرزند رهبر مشورت- یا اجازه- هم گرفته است.

با مطالعه‌ی خاطرات منتظری و شنیدن دیگر روایات می‌بینیم سیّداحمد خمینی هم چندان بی‌طرف نبوده است امّا هرگز مستقلّاً و چنین با گشاده‌دستی در اعمال خویش مختار نبود بلکه با حرف‌زدن با رهبر انقلاب بر روند امور اثر می‌گذاشت امّا آنچه درباره‌ی مجتبی خامنه‌ای می‌شنویم بسی بیش از این است (طبق شنیده‌ها، خمینی سیّداحمد را از به عهده گرفتن هر پستی پس از خود نهی کرده بود). مجتبی که بر خلاف برادران خود در اجتماعات-به جز مراسم تحلیف دوّم احمدی‌نژاد- ظاهر نمی‌شود یکی از هدفهای شعار معترضان دو سال گذشته بوده است. نقش‌آفرینی پشت پرده‌ی افراد به صرف داشتن رابطه‌ی خانوادگی با فرمانروا، چشم اسفندیار رژیم گذشته و نظام فعلی بود وهست. عجب از حاکمان که هیچ گاه از اشتباه همتایان خود درس نمی‌گیرند.

شش. حکومت اقلیّت متشتّت بر کشور: اگر از ابتدای انقلاب تا امروز بنگرید، روندی را که به آن پیاده‌شدن –یا کردن- از قطار انقلاب می‌گویند، خواهید دید. در رژیم گذشته هم پس از ضعف ابتدایی شاه جوان که مجال داد مصدّق روی کار بیاید و بعدها کسی هم امینی تا حدّ رقیبی بالقوّه برای شاه مطرح شد، آرام آرام تمام ساختار سیاسی مطیع محض وی شدند. انتخابات پیش روی نشان داد وقتی پای قدرت (کدام قدرت؟) در میان باشد توصیه‌ی رهبر به داشتن یک فهرست برای اصولگرایان به چهار یا پنج فهرست می‌انجامد و البتّه کم بودن تعداد نامزدها مجال بیش از این را هم نمی‌دهد. جالب اینکه یکی از آنها «جبهه‌ی متّحد»(!) نام دارد. معلوم نیست اگر متّحد نبودند چه وضعی را شاهد بودیم؟

هفت. غلو، کرنش و تعظیم برای شخص فرمانروا: امروز نشان‌دادن هر نکته‌ای از رژیم گذشته (حتّی یک سریال یا نقل خاطره یا جزآن) خواه ناخواه به مقایسه می‌انجامد. دست‌بوسی محمّدرضا پهلوی و به پای وی افتادن هم در کنار جواب استفتای دست‌بوسی قرار می‌گیرد (همان صفهای مهر و صفا!) و با تذکّر دنبال اتوموبیل دویدن با یادآوری داستان معروف امام علی، آن نمايش نيز ابتدا چندی ترک می‌شود بعد دوباره از سر گرفته می‌شود. خصوصاً که حکایتها از سیّدعلی سیستانی و برخورد او با دستبوسان و مجیزگویان خويش درست خلاف خامنه‌ای است. مقایسه‌ها همیشه درباره‌ی شباهتها نیست، گاهی هم پیرامون تفاوتهاست.

هشت: سانسور مطبوعات، کتاب و فیلم: گذشته از حکایت تکراری ذمّ هر نوع ممیّزی؛ بسیاری از نویسندگان و متفکّران گرچه با رژیم گذشته میانه‌ای نداشتند ولی من همیشه در تعجّب بودم که چرا بعضی از آنها، فیلم یا کتابشان ممنوع می‌شد. شاید تعجّب من به این دلیل بود که از انقلاب تصوّر جنبشی سراسر مذهبی در ذهن داشتم که به مرور اصلاح‌ شد امّا باز هم از دید من با کمی تسامح بیشتر آن جوّ خفقان کشنده به وجود نمی‌آمد. حالا هم از برخورد با بسیاری از افراد (نویسنده، خبرنگار و وبلاگنویس طرفدار نظام) متعجّبم؛ جرا اینها تیشه به ریشه‌ی خود می‌زنند؟ تنها جوابی که برای آن می‌یابم، توهّم استغنای برخي حاکمیّتها از همه‌ی افراد است. خبر بستن و محدودکردن، آزادی بیان را به صورت یک آرزو در می‌آورد. گرچه خود آزادی در این دیار متاع نایابی است امّا سودای آن هميشگي است و می‌تواند هر نظامی را سرنگون کند.

این فهرست را می‌توان همچنان ادامه داد (برای نمونه وقتی نوشته‌های اخیر منتظری را می‌خواندم از حساسیّت رهبر نظام به او، یاد حسّاس بودن شاه به هر خبری که به مصدّق مربوط می‌شد افتادم) امّا غرض، ادامه‌دادن فهرست علایی و آوردن مقدّمه‌ای بر نادرست‌شمردن «تمایز اساسی» این نظام با نظام پیشین یا دیگر نظامها بود. به موارد بالا نگاه کنید، به سادگی می‌توان همه یا بخشی از آن را بر حکومتهای تازه ‌ساقط‌شده‌ی منطقه تطبیق کرد. با این بحث هنوز کار دارم، شباهتها و تکرارها را جدّی بگیریم.

گفتگو با منتظرى -۳

2012-02-08T21:49:00.004+03:30

چهارشنبه ۱۹ بهمن ۱۳۹۰

پرسش دهم - یکى از انتقاداتى که گاهى مطرح مى‏‌شود این است که حضرتعالى در جریان حرکت هشت‌ساله‏ اصلاحات، مواضعى پرشتاب‏تر و تندتر اتخاذ مى‏‌کردید و همین امر بهانه به دست مخالفان مى‏‌داد و موجب مى‏‌گشت آنان‏ با انسجام بخشیدن به خود با حرکت اصلاحات به طور جدّى ‌تر مقابله کنند. جریان سخنرانى سیزده رجب حضرتعالى نمونه‏ بارز این انتقاد است.

انتقاد فوق معمولاً از سوى کسانى است که‏ مى‏‌خواهند به ‏نحوى در یک نهاد حکومتى سمتى داشته و هر از گاهى یک انتقاد و اعتراضى به غیر از محدوده خط قرمزها داشته باشند؛ غافل از این‏که منشأ اکثر مفاسدى که به‏ خاطر رفع آنها اصلاحات مطرح شد همان خط قرمزهاست، وگرنه‏ انتقاد از غیر آنها تأثیر چندانى به‏ همراه ندارد؛ و در این حالت رفتن به سمت خط قرمزها مستلزم یک تضاد است، زیرا در ساختارى که ولایت مطلقه فقیه را در بازنگرى قانون‏ اساسى به اصطلاح قانونى کرده‌اند طبیعى است که نمى‏‌توان با ماندن‏ در داخل آن ساختار و چارچوب - حتى در سمت بالاى اجرایى همچون ریاست جمهورى- به خط قرمزها نزدیک شد. ماندن در چنین ساختارى بدون قبول مشروعیت ولایت مطلقه میسور نیست و با قبول مشروعیت آن، امکان جواز انتقاد و نزدیک‌شدن به حریم ولایت مطلقه وجود ندارد. تجربه ثابت کرده است هیچ حکومت استبدادى و دیکتاتورى کوچک‏ترین انتقاد از مراکز اصلى قدرت خود را تحمل نمى‏‌کند و برخورد مى‏‌کند. در چنین وضعیتى آیا سکوت فعّال معنایى دارد؟ آیا جز این که مصلحان منتقد به راه‏ خود ادامه دهند و محرومیت‏‌هاى احتمالى را تحمل کنند راهى وجود دارد؟ طبیعى است مصلحان نمى‏‌توانند با قرارگرفتن زیر لواى چنین حاکمیتى به راه اصلاحات تداوم بخشند.

متأسفانه اصلاح‏‌طلبان داخل حاکمیّت نیز از سر مصلحت‌اندیشی یا ترس به شکل دیگرى با استبداد همفکرى و مماشات کردند. آقاى خاتمى -رئیس جمهوروقت - بعد از آورده‏‌شدن صدها شبه‏ نظامى به خیابان‏ها و حتى تعطیلى مدارس در چند استان توسط وزارت آموزش و پرورشِ زیر نظر ایشان، و کشاندن دانش‏‌آموزان به تظاهرات و شعار علیه من، به طور رسمى به سؤال یکى از خبرنگاران‏ خارجى به این مضمون پاسخ گفت که معناى دموکراسى همین است که وقتى کسى مخالفت مي‌كند، مخالفت با او هم آزاد باشد؛ و در ایران یک کسى مخالفت کرده و مردم هم جواب او را داده‏‌اند! آیا ایشان نمى‌‏دانست این‌ها که به خیابان‏ها آورده ‏شدند مردم عادى نبودند، بلکه اکثراً از پایگاه‏هاى بسیج و پادگان‏هاى سپاه بودند؛ و دانش‌‏آموزان هم نوعاً از خود اختیارى نداشتند و آنان را به زور آوردند؟ آیا مخالفت با مخالف به معناى زدن و شکستن و زندان و حصر است؟ واقعاً ایشان از دموکراسى چنین تصویرى در ذهن خود داشته‌اند؟! مرحوم آقاى خلخالى مى‏ گفت آقاى خامنه‌‏اى در پاسخ به اعتراض وى نسبت به ادامه حصر، به او گفته » :بودتا من زنده‌‏ام این حصر پا برجا خواهد بود.» و اگر مشیّت خداوند نبود و حاکمیّت از کسالت من و برخى فشارهاى داخلى و خارجى واهمه نداشت، هیچ‏گاه رفع حصر تحقق نمى‏‌یافت.

آقاى خاتمى -علیرغم برخى دستاوردها- فرصت‏ هاى زیادى را سوزاند و مردم را مأیوس کرد، و حتى آقاى دکترمعین نیز چون شعارهایش بیشتر شعارهاى آقاى خاتمى را تداعى مى‏ کرد، مردم به او امید و رغبت چندانى پیدا نکردند .البتّه عذر آقاى خاتمى تا حدودى قابل قبول بود که با این قانون ‏اساسى و ولایت‏ مطلقه نمى‏‌توانست کار چندانى انجام ‏دهد، ولى چرا از همین اختیارات قانونى و اندک خود نیز به خوبى بهره‌بردارى نکرد؟ چرا بعضى کارهاى مراکز قدرت ‏را توجیه مى‏‌کرد و حتى گاه به تمجید و تملّق آنان مى‏‌پرداخت؟ او که مردم را داشت چرا مشکلات خود را با مردم در میان‏ نمى‌گذاشت؟ آن‏گونه که مرحوم دکتر مصدّق و امثال او در سایر کشورها از اهرم قدرت مردم در برابر تحمیل‏‌ها استفاده‏ کرده و مى‏‌کنند. و چنانچه از طرف مقامات بالا مورد نهى و توبیخ قرار مى‏‌گرفت، با انتقال آن به مردم و با پشتوانه آنان ‏مقاومت مى‏‌کرد و حتى اگر در نهایت استعفا مى‏‌داد براى همیشه به عنوان یک چهره آبرومند و تأثیرگذار باقى مى‏‌ماند وحرکت اصلاحات نیز با پشتوانه مردمى - بیش از آنچه امروز در آن قرار داریم - ادامه مى‌‏یافت؛ هرچند ممکن بود اصلاح‏‌طلبان بیشترى - و یا حتى شخص آقاى خاتمى - به اوین برده شوند و یا محرومیت‏‌هایى را متحمل گردند .

پرسش یازدهم - حضرتعالى همواره نسبت به حفظ شأن و منزلت مرجعیت شیعه و جلوگیرى از تنزّل آن تأکید داشته‏‌اید؛ و در همین ارتباط در موارد متعدّدى از جمله در سخنرانى سیزده رجب نسبت به طرح مرجعیت مقام رهبرىِ‏ کنونى، به این دلیل که ایشان در این منزلت علمى قرار ندارند، اعتراض کردید. انتقادى که مطرح مى‏‌شود این است که - همان‏گونه که استحضار دارید - به‏ جز مقام رهبرى، افراد دیگرى نیز که ظاهراً در مرتبه مرجعیت نبوده‏‌اند رساله نوشتند ودر این زمینه فعالیت کردند؛ چرا اعتراض شما متوجه آنان نگردید؟
همچنین عده‌اى این‏گونه اعتقاد دارند که شما خود نیز در عمل، شرط اعلمیّت را در مرجعیت درنظر نگرفتید و ملاحظات سیاسى را در آن لحاظ کردید؛ آن زمان که با وجود مراجعى همچون آیت‏‌الله خویى - که به نظر این منتقدان‏ اعلم بوده‏‌اند- امام خمینى را به عنوان مرجع به مردم معرفى فرمودید.

در مورد قسمت اوّل سؤال، گفتنى است که اولاً: از کسانى که خود را براى مرجعیت مطرح کرده‌‏اند کسى را نمى‏‌شناسم که آقاى خامنه‏‌اى در رتبه علمى او باشند؛ و این مطلب بر اهل فضل پوشیده نیست .ثانیاً: به نظر من شروع یا تشدید ادعاى مرجعیت برخى از افراد، بعد از مطرح‌شدن مرجعیت آقاى خامنه‏‌اى بود؛ وبسیارى از آنان با خود فکر مى‏‌کردند مگر مرتبه علمى و فقهى ما از ایشان کمتر است؟ پس وقتى ایشان را در حدّ مرجعیت مطرح مى‏‌کنند ما که از نظر علمى بالاتر از ایشان هستیم اشکالى ندارد که ادعاى مرجعیت کنیم! ثالثاً: ادعاى مرجعیت از سوى آقاى خامنه‌‏اى که قدرت حاکمیّت را در دست دارند با افراد دیگر تفاوت اساسى دارد. اشکال اصلى به ایشان - به‏ جز عدم صلاحیت علمى در حدّ مرجعیت- آن است که چرا در این راستا از ابزارهاى حکومتى‏ مثل وزارت اطلاعات بهره‏‌گیرى مى‌شود و با استفاده از دستگاه‏هاى تبلیغاتىِ زیر نظر ایشان و تهدید و تطمیع جمعى ازعلما به این امر اقدام شده و بدعتى ناپسند در مرجعیت شیعه بنا شده است، و حتى مرجعیت را به داخل و خارج از ایران ‏تقسیم کردند؛ درحالى که مرجعیت شرایط خاص خود را دارد و ایرانى و خارجى بودن مقلّدان مراجع در آن تأثیرگذار نیست.همچنین ایشان با استفاده از قدرت خود، در حوزه‏‌هاى علمیه مستقیماً دخالت کردند، به‏ گونه‌اى که براى خود نقشى انحصارى قائل شدند.

من بارها گفته‌ام که در زمان مرحوم امام با این که ایشان از اساطین حوزه علمیه و مرجع تقلید بسیاری از مردم ایران به ‏شمارمى‏‌آمدند و مقام علمى ایشان مورد تأیید همگان بود و علاوه بر این، رهبرى با قدرت و داراى نفوذ استثنایى بودند، امّا هیچ‏گاه کارى نکردند که حوزه علمیه استقلال خود را از دست بدهد و زیر نظر حکومت قرار گیرد. این در حالى است که اکنون آقاى خامنه‏‌اى براى مراجع و علما در اداره‏ حوزه علمیه نقش چندانى قائل نیست و عملاً مرتبطین با ایشان هستند که حوزه و سیاست‏‌هاى آن را تنظیم کرده و از ایشان خط مى‏‌گیرند. حتى تشکیلاتى براى حوزه علمیه قم به نام معاونت آمار درست کرده‏‌اند که تحت تأثیر دفتر رهبرى و دادسراى ویژه روحانیت قرار دارد و هر کارى که بخواهد انجام مى‏‌دهد و براى بسیارى از فضلاى حوزه که از نظر فکرى و سیاسى با آنان اختلاف دارند ایجاد مشکل مى‏‌کند. اکنون حوزه علمیه پلیسى‏‌تر از هر مرکز علمى دیگر شده‏ و به صورت پادگانى درآمده است که حفاظت اطلاعات همه‏ کاره مى‏‌باشد، منتها اسم آن معاونت آمار بوده و به عنوان‏ ابزارى براى تأمین خواسته‏‌ها و اهداف حاکمیّت قرار گرفته است.

و اما پاسخ قسمت دوّم سؤال شما این است که پس از درگذشت مرحوم آیت‏‌الله بروجردى، من و مرحوم آیت‏‌الله‏ مطهرى و برخى دیگر واقعاً آیت‏‌الله خمینى را اعلم مى‏‌دانستیم. من از مراتب علمى مراجع معاصر ایشان مطلع بودم؛ زیرا یا درس و آثار علمى آنان را دیده بودم و یا از نزدیک با آنان مذاکره علمى داشتم. و از طرفى دقت نظر آیت‏‌الله خمینى‏ را نیز در بحث‏‌ها و درس‏‌هایى که با ایشان - به اتفاق مرحوم آیت‏‌الله مطهرى و دیگران- داشتیم، مشاهده کرده بودم. مى‏ توان گفت ویژگى‏‌هاى سیاسى آیت‏‌الله خمینى امتیازاتى افزون بر ویژگى‏‌هاى علمى ایشان بود و براى معرفى ایشان به‏ مرجعیّت حجت بر من تمام بود .

پرسش دوازدهم - در مورد کتاب خاطرات حضرتعالى، عده‏‌اى این اشکال را مطرح مى‏‌کنند که چرا از خود و اطرافیان‏ خود کمتر انتقاد کرده‏‌اید و در این زمینه به‏ اصطلاح بیشتر به نیمه پر لیوان نظاره فرموده‏‌اید؟ همچنین اشکال مى‏‌شود به‏ این‏که حضرتعالى در برخى موارد به شنیده‏‌ها اکتفا کرده‏‌اید، در حالى که شنیده‏‌ها از استحکام کمترى برخوردار بوده ومى‏‌تواند برآمده از شایعات بى‏ اساس باشند.

و در مورد استناد من به شنیده‏‌ها باید توجه داشت که اولاً: من فقط خاطرات خود را بازگو مى‏‌کنم و در خاطرات معمولاً به بیان دیده‏‌ها یا شنیده‏‌ها اکتفا مى‌‏شود و چنانچه‏ سند یا مدرکى هم در اختیار باشد به آن ضمیمه مى‏‌گردد. من نیز از این روال طبیعى تبعیّت کردم و به حدّ میسور اسناد و مدارک تاریخى ارائه داده‏‌ام که هنوز به آنها پاسخى داده نشده است. من در همه لحظات زندگیم دوربین و یا ضبطى‏ به‏ همراه نداشتم که بخواهم فیلم آنها را ضمیمه خاطراتم نمایم؛ چنان که براى دیگران نیز چنین امکانى وجود ندارد، البته‏ برخى از جلسات مسؤولان با من ضبط شده است. و به بیان دیگر اگر اسناد و مدارکى هم از قبل بود، چون منزل ما در آن زمان‏‌ها بارها مورد تعرّض قرار گرفت، بسیارى‏ از وسایل و مدارک ما به غارت رفت، ثانیاً: شنیده‏‌هاى من هیچ‏گاه از قبیل شایعات رایج در جامعه نبوده است و اگر جوّ خفقان و تهدید و تطمیع وجود نداشت و بیم آن نمى‏‌رفت که افراد را تحت فشار قرار دهند و صاحبان این گفته‏‌ها رضایت داشتند، نام آنان را صریحاً ذکر مى‏‌کردم تا حقیقت روشن‏تر شود .

پرسش سیزدهم - یکى از مواردى که حضرتعالى همواره نسبت به آن تأکید مي‌فرمایید، مشاوره در امور و استفاده‏ از آراء و نظریات دیگران است؛ اما برخى از دوستان شما اعتقاد دارند که این شیوه در سیره عملى حضرتعالى کمتر به‏ چشم مى‌‏خورد، به گونه‏‌اى که موضع‏گیرى‏‌هاى شما را - حتى براى نزدیکانتان - غیر قابل پیش‏‌بینى کرده است. تا چه میزان‏ این قضاوت را صحیح مى‏‌دانید؟

گاهی کسى که با او مشورت مى‌کنم برخلاف نظر و تشخیص‏ من نظر مى‌‏دهد و استدلال او هم به حدّى قوى و محکم نیست که مرا قانع سازد. در این گونه موارد که انسان صلاح و فساد چیزى را به طور قطع و یقین احراز کرده است و مشاور انسان نیز نتوانسته است یقین انسان را خراب کند، شرعاً و عقلاً باید به تشخیص خود عمل کند؛ زیرا اوست که باید نزد خداوند پاسخگو باشد. گاهي هم آن قدر مسأله برایم واضح است و خود را مکلّف مى‌‏دانم که اساساً نیازى به مشورت نمى‏‌بینم و آن کار را انجام مى‏‌دهم ( سخنرانى سیزده رجب یکى از نمونه‏‌هاى‏ آن است). همین مسأله در بسیارى از مواقع مورد اعتراض دوستان واقع مى‏‌شود. این شیوه من بوده است که هنگام یقین به‏ وظیفه در یک موضوع، کمتر به روش‏هاى دیپلماسى و یا نظرات دیگران اهمیت مى‏‌دادم؛ اگر این روش اشتباه باشد، انتقاد به آن وارد است و آن را مى‏‌پذیرم.

پرسش چهاردهم - ممکن است انتقادات دیگرى هم قابل ذکر باشد، ولى فعلاً به فراخور این مجال برخى از آنها مطرح شد. به عنوان آخرین نقد و پرسش در این مرحله از بحث، چنانچه اکنون مبارزات و فعالیت‏هاى سیاسى خود را در قریب به نیم‏ قرن گذشته ارزیابى کنید، چه مواردى را به‏ عنوان اشتباهات اساسى خود بیان مى‏‌فرمایید؟

همان‏‌گونه که قبلاً بیان کردم ما انسان‏ ها - به ‏جز آنهایى که به خواست خداوند از خطا مصون مانده‏‌اند- عملاً ملازم با خطا و اشتباه هستیم، و به طور حتم در عملکرد و فعالیت‏هاى سیاسى خودمان اشتباهات فراوانى داشته‏‌ایم. من‏ اکنون پس از گذشت سال‏ها و کسب تجارب بیشتر، مهمترین اشتباهات خود را در موارد زیر خلاصه مى‏‌کنم:۱- اشکال مهمى که هم به من و هم به مرحوم امام و هم به سایر آقایان اهل مبارزه متوجه است این است که‏ همگى در فکر سقوط رژیم شاه بودیم، بدون این که به مسائل و معضلات بعد از آن فکر و مطالعه جدى کرده باشیم و این‏که از تجربیات سایر کشورهایى که با انقلاب رژیم فاسدى را ساقط کرده و نظام مورد قبول خود را به جاى آن قرار داده‌‏اند مطلع باشیم. روزى در قم من به امام گفتم: «حضرتعالى مى‏‌فرمایید: رژیم ساقط شود؛ آیا براى بعد از آن فکر کرده‌‏اید؟» به‏ شوخى فرمودند: « شخصى دعاى تحویل سال را مى‏‌خواند و مى‏‌گفت: « حوّل حالنا»؛ گفتند: چرا « إلى أحسن الحال» را نمى‏‌گویى؟ گفت :«به هر حالى متحول بشود بهتر از حال فعلي است.»

۲- ایراد دیگر، تعجیل در تدوین و تصویب قانون‏ اساسى است. ما نباید بدون کسب تجربه در حکومت و بدون ‏برخورد با مشکلات در تدوین آن عجله مى‏‌کردیم. در آن مقطع، هم دولت موقت و هم مرحوم امام نظرشان بر این بود که‏ هرچه زودتر کشور و انقلاب داراى شکل قانونى شود و قانون‏ اساسى به تصویب برسد؛ در حالى که نه آنان و نه خبرگان‏ قانون‏ اساسى هیچ تجربه‏‌اى از اداره کشور و حکومت کردن نداشتیم. اکنون فکر مى‌‏کنم اگر ما مدّت بیشترى کشور را با همان شوراى انقلاب اداره مى‏‌کردیم -البته با توسعه دادن و گسترش کمّى و کیفى شورا و آوردن افراد صالح و قوى‏ بیشترى در آن- و مشکلات و ابهاماتى را که در ابتدا قابل پیش‌‏بینى نبود در عمل تجربه مى‏‌کردیم، به ‏یقین در تصویب ‏قانون‏ اساسى بصیرت و آگاهى بیشترى به خرج مى‏‌دادیم و نواقصى که بعداً بهانه بازنگرى و درج ولایت مطلقه فقیه درآن شد، کمتر به وجود مى‏ آمد

۳- نقد دیگرى که بسا بیش از همه متوجه من گردد این است که در تدوین قانون‏ اساسى، بیشتر اختیارات را براى مقام ‏رهبرى قرار دادیم و تقریباً قدرت را در وى متمرکز کردیم، بدون این که براى پاسخگویى و نظارت واقعى و مردمى بر عملکرد رهبر تمهیدى جدّى ‌تر بیندیشیم. و اساساً از این نکته غافل بودیم که در دنیاى امروز و با توجه به تخصّصى شدن‏ امور، ارجاع مسائل پیچیده اجتماعى، سیاسى، نظامى، فرهنگى، اقتصادى و روابط بین‌‏الملل به یک فرد که فقط تخصّص ‏فقهى دارد، موجب بروز مشکلات گردیده و بدون وجه شرعى و عقلى است. آنچه از فقیه به عنوان فقیه انتظار مى‌‏رود،استنباط احکام شرعى و نظارت بر اسلامى بودن قوانین است. در جامعه‌اى که مردم آن خواستار پیاده‌شدن احکام اسلامى‏ هستند، حدود این نظارتِ داراى ضمانت اجرا باید توسط قانون مشخص گردد و نباید موجب دخالت در حیطه‏‌ها وحوزه‏‌هاى دیگر شود.

۴- ایراد دیگرى که ممکن است به من وارد باشد عدم قبول مسؤولیت بازنگرى در قانون‏ اساسى است. مرحوم حاج احمد آقا به من اصرار کرد با توجه به این که ریاست مجلس خبرگان قانون‏ اساسى با من بوده به امام‏ نامه‌اى بنویسم و نواقص فوق را متذکر شوم و از ایشان بخواهم که اجازه دهند هیأتى متکفل اصلاح قانون ‏اساسى و بازنگرى آن شود. او مى‏‌گفت: « سپس امام طى نامه‏‌اى نظر شما را قبول کرده، مسؤولیت آن را برعهده شما مى‏‌گذارند وشما هر کس را که مى‏‌خواهید براى این هیأت تعیین مى‏‌کنید.» من در آن شرایط فکر مى‏‌کردم نواقص فوق‏‌الذکر بهانه‌اى‏ است براى هدف دیگرى، و آن قانونى‌کردن مجمع تشخیص مصلحت نظام است (غافل از آن که گویا هدف آنان بالاتر از این‏ بوده است، و در فکر حذف قید مرجعیت از شرایط رهبرى و درج ولایت مطلقه فقیه در قانون‏ اساسى نیز بوده‏‌اند)؛ و از طرفى دست‌زدن به قانون‏ اساسى را در آن شرایط حساس - که بعد از قبول قطعنامه بود - صلاح نمى‌دانستم. بر این اساس‏ با این که مرحوم حاج احمدآقا اصرار داشت من قبول نکردم؛ بلکه نامه‏‌اى هم به امام نوشتم و در آن توضیح دادم که در حال حاضر تغییر قانون‏ اساسى به مصلحت نیست. با برخى دیگر از افراد مثل آقاى امینى هم صحبت کردم و از او خواستم با آقاى مشکینى نیز صحبت کند که مبادا در این مسأله دخالت و همکارى کنند و ظاهراً او با آقاى مشکینى هم ‏صحبت کرده بود. اما پس از چندى این برنامه به نام شخص امام تحقّق پیدا کرد و چند نفر متصدّى این کار شدند و آقایان‏ مشکینى و امینى هم آن را قبول کردند و همراه و هماهنگ شدند. من امروز فکر مى‏‌کنم اگر آن مسؤولیت را مى‏‌پذیرفتم شاید قانون ‏اساسى به این وضعى که درآمد - و عنوان ‏ولایت ‏مطلقه در آن درج شد و تعارض آن بیشتر و اصول مردمى آن کمرنگ‏‌تر شد- در نمى‏‌آمد و مسیر جریان کشور درشکل کنونى قرار نمى‌‏گرفت؛ بلکه اشکالات قبلى آن هم تا حدودى رفع مى‌شد.

۵- نقیصه دیگرى که وجود داشت این بود که پس از پیروزى انقلاب به‏ تدریج تمام ارکان حکومت و قدرت در دست‏ افراد خاصى قرار گرفت و دیگر براى سایر جریان‏هایى که در انقلاب اسلامى سهیم بودند و تعهد آنان نسبت به اسلام ومصالح کشور محرز بود - و یا حتى کسانى که در انقلاب سهیم نبودند ولى براى کشورشان متعهد و دلسوز بودند- مجالى‏ نمانده بود. البته من به‏ زودى متوجه این نقیصه شدم و در سال‏هاى قائم‏ مقامى بارها این خطر را متذکر شدم و در ملاقات‏هایى که با صاحبان جراید داشتم از آنان مى‏‌خواستم تا فقط زبان حاکمیّت نباشند و نظرات و مطالب گروه‏ها وصاحبان افکار و اندیشه‏ هاى دیگر را هم در روزنامه‏‌ها درج کنند. در آن زمان حجةالاسلام‏ آقاى سیدمحمد خاتمى نماینده امام و سرپرست مؤسسه کیهان بود و او پیشنهاد مرا به ‏خوبى در روزنامه کیهان عمل کرد و صفحه‏‌اى را گویا تحت‏ عنوان«گذر اندیشه‌‏ها» به درج نظرات سایر جناح‏‌هایى اختصاص داد که در قدرت و حاکمیّت ‏قرار نداشتند، ولى دیرى نپایید که این صفحه با مخالفت‏‌هایى روبرو شد و متوقف گردید. پس از آن در یکى از روزهایى‏ که آقاى خاتمى به دفتر من آمده بود، آقاى سیدهادى هاشمى از او علت تعطیلى این صفحه را جویا مى‌‏شود، و آقاى‏ خاتمى به مزاح مى‏‌گوید» :آخر ما ارباب داریم«! اگر تا امام در قید حیات‏ بودند تعدّد احزاب رسمى و مردمى نهادینه مى‏‌شد، امروز کشور تحت حاکمیّت یک جناح انحصارطلب قرار نمى‏‌گرفت

-۶ اشتباه دیگر من تأیید تسخیر سفارت آمریکاست. من در آن فضا این عمل را تأیید کردم؛ در حالى که امروز بر این‏ باورم این کار بدون این که فایده چندانى براى کشور داشته باشد، ضررهاى فراوانى به‏ بار آورد و ملت آمریکا و دیگر ملّت‏ها را نسبت به جمهورى اسلامى حساس و بدبین ساخت؛ و چه‏ بسا در شروع جنگ توسط صدام نیز به عنوان انتقام‏ و عکس‏‌العمل نقش مؤثرى داشت. ما حتّى بعد از این عمل در آزادى گروگان‏ها نیز فرصت‏‌هاى خوبى را از دست دادیم، از جمله مرحوم یاسرعرفات‏ قصد میانجیگرى در این زمینه را داشت و قول‏هایى هم به مردم آمریکا داده بود، ولى وساطت او از سوى ایران پذیرفته‏ نشد. در حالى که اگر میانجیگرى او پذیرفته مى‌شد مى‏‌توانست پیروزى و امتیاز بزرگى براى فلسطینى‏‌ها - به‏ ویژه درافکار عمومى جهان و بالاخص ملت آمریکا- به‏ شمار آید.

۷- جوّ داغ و ملتهب ابتداى انقلاب موجب شده بود که برخى تندروى‌ها و طرح‏‌هاى نپخته و نسنجیده و به‏ اصطلاح‏ انقلابى انجام پذیرد و یا صحبت‏‌هاى تندى بر زبان جارى شود، که من هم کم و بیش در پاره‏‌اى از این موارد تحت تأثیر قرار گرفتم. برخى از جوّسازى‏‌ها و شانتاژهاى سیاسى در مراحلى بحرانى از سال‏هاى دهه شصت نیز در این زمینه ‏تأثیرگذار بوده است. به نمونه‌‏هایى در این‏ باره - که به شخص اینجانب مرتبط است- اشاره مى‏‌کنم:

الف- از اشتباهاتى که در اوایل پیروزى انقلاب صورت پذیرفت، تأسیس نهادها یا دستگاه‏هاى موازى و بعضاً برخلاف قانون بود. یکى از این نهادها، شوراى عالى انقلاب فرهنگى است که مصوبات آن، گاه ورود به‏ عرصه قانونگذارى بوده است که از وظایف قوه مقننه مى‏ باشد.
ب- بسیارى از کارشناسان دلسوز ومتعهد -که هم داراى سابقه درخشان در انقلاب بودند و هم نسبت به بسیارى از روحانیون در مسائل سیاسى آگاه‏تر بودند - در اوایل انقلاب توصیه‏‌هایى کردند که اگر عمل مى‏‌شد وضعیتى بهتر از امروز داشتیم؛ امّا نه‏ تنها به آن توصیه‏‌ها عمل نشد، بلکه آنان مورد تعرض و اهانت واقع شدند و علیه آنها شعار داده شد. من که در آن زمان کم و بیش در جریان نظرات این دوستان قرار مى‏‌گرفتم، به‏ تدریج مورد سوءظنّ عدّه‏‌اى واقع شدم و نزد مرحوم امام جوّسازى کردند که بیت فلانى محل رفت‌وآمد لیبرال‏‌هاست و او از آنها خط مى‏‌گیرد. در واکنش به این‏ جوّسازى‏‌ها من موضعى انفعالى به خود گرفتم و حتى در شرایط بحرانى فروردین ۶۸ و تحت فشار شدید روانى و سیاسى، در نامه خود به امام از آنان تبرّى جستم. اکنون فکر مى‏‌کنم از همان ابتدا اشتباه کرده و شایسته بود به‏ جاى این قبیل‏ مواضع انفعالى، در مقابل انحصارطلبى برخى از مسؤولان با صراحت مى‏‌ایستادم و از نظرات کارشناسان دلسوز و متعهد با منطق و استدلال دفاع مى‏‌کردم.

ج -در روایتى از امام معصوم‏ علیه السلام نقل شده است که فرمودند:« إنّ علیّاًعلیه‌السلام لَم یَکُن ینسب أحداً مِن أهلِ حَربِه إلى‏ الشّرکِ وَ لا إلى النّفاق و لکنّه کانَ یقول: هم إخواننا بَغَو عَلَینا.» ( وسائل‏ال شیعة، کتاب الجهاد، باب ۲۶ از ابواب « جهاد العدوّ و ما یناسبه»، حدیث۱۰»(حضرت على هیچ یک از کسانى را که با او مى‏‌جنگیدند منتسب به شرک و نفاق نمى‏‌کرد؛ بلکه‏ مى‏‌فرمود: آنان برادران ما هستند که بر ما طغیان کرده‏‌اند.) به هر حال مجاهدین خلق به ‏غلط مسیرى را انتخاب کرده و بیشتر هوادارانشان به آن معتقد بودند؛ ما با روش اسلامى توانایى داشتیم خیلى از آنها را جذب کنیم. اما با شعار مرگ‌خواهى و منافق خطاب کردن، آنان را جرى‏‌تر کردیم و امکان بازگشت را از بسیارى از آنها گرفتیم. من خودم بیش از همه مورد هدف و قربانى اعمال و روش‏هاى سازمان مجاهدین خلق بوده‏‌ام؛ اما به ‏نظر مى‌‏رسد روش ما هم روش صحیحى نبوده است.

د -پس از حملاتى که در سال ۱۳۶۸ به بیت من شد و مهاجمان در شعارها از من با عنوان « ضدّ ولایت فقیه!!» یاد کردند، در سخنانى که در جلسه درس بعد از حمله کردم ضمن یادآورى این که اصولاً من پایه‏‌گذار ولایت فقیه بوده‌‏ام وحدود چهار جلد کتاب در رابطه با اثبات و تحکیم مبانى فقهى دولت‏ اسلامى نوشته‌ام، و ذکر این نکته که مرحوم آیت‏‌الله بروجردى اصل حکومت اسلامى را از ضروریات اسلام مي‌دانستند، چنین تعبیر کردم که هر کس مخالف ولایت فقیه باشد من چشم او را درمى‏‌آورم...؛ من اکنون که روزگار ولایت فقیه به وضعیت تأسف‏‌بار کنونى رسیده است خودم را مورد سرزنش قرار مى‏‌دهم و مى‏‌گویم: چنین تعبیرى در هیچ شرایطى صحیح نیست؛ و آن تعبیر من درحقیقت یک موضع‏ انفعالى و در واکنش به شعار «ضدّ ولایت فقیه» نسبت به من بود.

هـ - در ماه‏‌هاى آخر جنگ که همه امیدها به یأس تبدیل شده بود و جبهه‏‌هاى جنگ، سرد و رزمندگان بدون انگیزه شده‏ بودند، و از طرفى هواپیماى مسافربرى ایران در خلیج فارس مورد حمله نظامى آمریکا قرار گرفت و نزدیک به سیصد انسان بى‏‌گناه کشته شدند، این فکر در پاره‏‌اى از محافل سیاسى مطرح شد که چرا به جاى جنگ با عراق که معلولى بیش‏ نیست منافع آمریکا که علت و منشأ اصلى است مورد حمله هسته‏‌هاى مقاومت قرار نمى‏‌گیرد، و من هم چنین نظرى‏ داشتم و در نامه‏‌اى به مرحوم امام هم آن را نوشتم

۸- ایراد دیگر، ضعیف بودن رابطه اینجانب با مرحوم امام است. فاصله ملاقات‏‌هاى من با ایشان زیاد بود و گاهى به چندین ماه مى‏‌رسید؛ من اکنون فکر مى‏‌کنم یکى از عوامل اصلى و مهمى که بعضى افراد توانستند ذهنیت امام را نسبت به صحبت‏‌هاى‏ انتقادى من خراب کنند و علیرغم استقبال عموم مردم از این سخنان، ایشان را حساس نمایند، همین فاصله ملاقات‏‌هاى‏ من با ایشان بود؛ و این فاصله راه را براى فتنه‌‌گران هموار کرد. رابطه و سابقه آشنایى من با امام به گونه‌‏اى بود که اگر ارتباط من با ایشان بیشتر مى‏‌بود چه بسا مى‏‌توانست توطئه آنان را خنثى کند.
۹- نقد دیگر این است که در مقابل اصرار برخى از دوستان مبنى بر تصویب ماده واحده مربوط به قائم‏ مقامى من‏ توسط مجلس خبرگان کوتاه آمدم و کارى نکردم که این ماده واحده به تصویب نرسد. البته من وقتى از چنین طرحى‏ مطلع شدم توسط آیت‏‌الله طاهرى اصفهانى و مرحوم آیت‏‌الله حاج شیخ عباس ایزدى نظر مخالف خود را به خبرگان‏ اعلام کردم و نامه‏‌اى نیز در این رابطه به آیت‏‌الله مشکینى نوشتم؛ ولى امروز متوجه مى‏ شوم که مى‏ بایست جدّى‏‌تر اقدام‏ مى‌کردم و حتى از طریق رسانه‌ها مخالفت خود را با این اقدام اعلام و جلوى آن را مى‏ گرفتم

۱۰- اشتباه دیگر من غفلت از چهره دوگانه برخى از افراد و اعتماد به آنان بود. همان‏گونه که گفتم عده‏‌اى که بعداً معلوم شد نقش مهمى در فتنه‏ ‌گرى و اختلاف بین من و امام داشته‏‌اند و مسبّب بسیارى از برخوردهاى تند و عارى از منطق و شرع بوده‏‌اند در حضور من چهره‏‌اى مصلح و خیرخواه از خود نشان مى‏‌دادند و بسا برخى از آنان اعتماد مرا کسب کردند و من به آنان مأموریتى را واگذار، یا براى مسؤلیتى تأیید کرده‏‌ام. همچنین اعتماد بیش از حدّ من به برخى‏ افراد به خاطر اعتماد به سوابق خوب آنها موجب گردید که آنان را براى مسؤولیت‏‌هایى -که ظاهراً بیش از ظرفیت آنان‏ بوده است - به امام معرفى کنم و امام هم بنا بر معرفى و پیشنهاد من، آنان را به آن مسؤولیت‏‌ها بگمارند؛ و بسا همین امر زمینه‏‌اى براى واگذارى پست‏‌هایى مهمتر به آنان در سال‏هاى بعد شده باشد. من در این موضوع به همین اجمال اکتفا مى‏‌کنم و از شرح آن صرف‏نظر مى‏‌کنم.
از خداى متعال سعه صدر براى حاکمان و توفیق تعلّم و عمل به وظایف الهى و انسانى را براى همگان مسألت دارم.
والسلام علیکم و رحمة‌الله و برکاته

متن كامل: انتقاد از خود (عبرت و وصيّت)

در همين زمينه:
سر نيروهاي خودسر
نكته‌اي پيرامون حصر منتظري
منتظري و مجازات اعدام