جنگ شطرنج و پوکر

                                                                                                                      شنبه ۱۱ مهر ۱۴۰۵

     

زندگی در ایران و تاحدودی در منطقه در حال تعلیق است. نه راهی به پیش است و نه پس. پس از امضای تفاهم‌‌نامه‌ی اسلام‌‌آباد، ایران که خروج از این جنگ را بدون دستاورد نمی‌خواست تلاش کرد تنگه‌‌ی هرمز را به عنوان اهرم فشار جدید خود قرار دهد که این کار به محاصره‌ی دریایی و سپس هوایی ایران انجامید. حالا تنگه و محاصره هم به مشکلات دو طرف از مسئله‌ی هسته‌ای گرفته تا دیگر موارد قبل از جنگ افزوده شده است. دو راه پیش روست:

  

یک. اختلاف‌نظر ادّعایی درباره‌ی اینکه کدام یک قدم اوّل را بردارند با توجّه به ناامنی در تنگه‌ی هرمز، انتخابات پیش‌رو و گرانی نسبی سوخت در امریکا (ابزار فشار ایران) و محاصره و تحریم ایران (ابزار فشار امریکا) خاتمه یابد و دو طرف بکوشند راهی برای مصالحه بیابند.

 

دو. امریکا تلاش کند این‌بار با حمله‌ای گسترده و قاطع ایران را به تسلیم وادار کند. «قاطع» از این جهت که با توجّه به کمبود مهمّات پدافندی، ادامه‌دارشدن جنگ می‌تواند باعث خسارت بیشتر مراکز نظامی امریکا شود. برخلاف آنچه ترامپ می‌گوید که «پیروزی» بر ایران به پس از انتخابات موکول شده، ممکن است برای جلوگیری از باخت در انتخابات زودتر دست به کار شود؛ آن‌چنانکه پیش از این نیز این کار را کرده بود.

  

اگر کمترین عقلانّیتی در هیئت حاکمه‌ی امریکا باشد راه اوّل را برمی‌گزیند ولی روانشناسی ترامپ راه دوم را محتمل‌تر می‌کند. آنچه ممکن است حمله را به تأخیر بیفکند ادّعای تمام‌شدن نفت صادراتی ایران است که طبق انتظار ترامپ و اطرافیانش باید به بحران اقتصادی عمیق‌تری در ایران بینجامد. اگر چنین شود حتّی بدون جنگ هم تحمیل خواسته‌ها بر نظام حاکم ممکن خواهد بود. برخی مقامهای ایران تهدید کرده‌اند که اگر ایران نتواند نفت صادر کند،‌ دیگر کشورهای منطقه هم نخواهند توانست؛ یعنی ایران حملاتی پیش‌دستانه را برای تعمیق بحران انرژی انجام خواهد داد. این کار باز به افروخته‌شدن آتش جنگ خواهد انجامید. 

 

حکایت ترامپ مانند آن دیوانه‌ای است که سنگی در چاه افکند که هزار عاقل هم نتوانستند دربیاورند. روش ایران به قول یک تحلیلگر ژاپنی مانند شطرنج است که هر حرکت با حرکتی کمابیش قابل محاسبه و پیش‌بینی جواب داده می‌شود و استراتژی بازی کمابیش مشخّص است امّا ترامپ پوکرباز است و تلاش می‌کند با اعمال ناگهانی و غافلگیری قمارگونه کار خود را پیش ببرد. تا اینجا ترامپ نبرده و ایران نباخته و پس از این هم عاقبت ماجرا نشان می‌دهد که کدامیک از این دو روش در سیاست بین‌الملل مؤثّرتر است.

کشف مادرانگی

لحظه‌های سینمایی -۱۳                                                                                   جمعه ۳ مهر ۱۴۰۵

شخصیّت سیلوی در «داستانهای موازی» ادامه‌ی پرسونای آشنای ایزابل هوپر به عنوان زنی سرد،‌ منزوی و درون‌گراست. هوپر در بیشتر فیلمها تنهاست و همراه دائمی مردی ندارد چه رسد به فرزند. در این فیلم آن‌چنان که پیشتر درباره‌اش نوشتم،‌ نویسنده‌ای گوشه‌گیر، ناکام و در حال تقلّاست. در پایان فیلم امّا لحظه‌ای است که به خاطره‌ی ما از لحظات ناب و جاودان سینما می‌پیوندد.

جوان خلافکار پس از ارتکاب اشتباهات زیاد و طرد از سوی تمام شخصیّتهای فیلم، مغلوب و درهم‌شکسته به خانه‌ی سیلوی برمی‌گردد. اینجا تمام عناوین و صفات اعتباری زن و پسر فرومی‌ریزند. نه زن دیگر صاحبخانه، کارفرما و نویسنده است و نه جوان، دزد، کارگر و نویسنده‌نما. جوان پسر درمانده‌ی جویای مأمنی است که خود را به آغوش زن می‌افکند و ما برای لحظه‌ای بهت‌زدگی را در چهره‌ی سیلوی/ایزابل می‌بینیم. او امری غریب را درون خود کشف می‌کند. 

 

زن همیشه تنها بوده و به نظر نمی‌آید که در گذشته نیز همسر و فرزندی داشته باشد ولی ناباوری کشف احساس گنگ مادرانگی در چهره‌ی او دیده می‌شود. او ابتدا خیلی معمولی جوان را در بر می‌گیرد امّا بعد دستهایش را دور او حلقه می‌کند. فیلم خیلی روی این لحظه‌ی رمانتیک مکث نمی‌کند. از فردا اوضاع عوض می‌شود یعنی لوسی تصمیمش درباره‌ی ترک خانه را عوض می‌کند؛ می‌خواهد بماند و زیر بال‌وپر جوان را بگیرد. مانند بسیاری از لحظات درخشان سینما این تغییر بدون کلام و در سکوت رخ می‌دهد یعنی همان عنصر کم‌یابی که در دیگر دقایق فیلم غایب است. 

 

پیشین: شلوارت را پایین نکش

زیر سقف کوتاه

                                                                                                           سه‌شنبه ۳۱ شهریور ۱۴۰۵

زیر سقف کوتاه

کسی اینجا در سرخی صبح

جرعه‌ای نوشیده است

کسی اینجا بی‌پروا خندیده است

                                      مرگ در کاسه‌ی سر

حشرات موسیقی‌دان

                       از جایی

                             با حنجره‌های کوچک غم می‌خوانند

ساز سربازی،‌ نتهای سبک را

در کافه‌ی آزادی می‌چرخاند

صندلی‌های قرمز را

                      در ایوان بگذارید

باران می‌‌آید*

  

جواد مجابی (۱۳۱۸ - ۱۴۰۵)

*بخشی از شعر «زیر سقف کوتاه»

همزیستی با مجهولات

جمله‌های سینمایی -۹۲                                                                             چهارشنبه ۲۵ شهریور ۱۴۰۵

DTF St.Louis 2026

کارآگاه پلیس دسته‌کلیدش را به همکارش نشان می‌دهد:

ببین.. من تو دسته‌کلیدم سه‌تا کلید ناشناس دارم. کلیدای قدیمی. نمی‌دونم چه‌کار می‌کنن ولی بازم نگهشون داشتم چون زمانی قفل جایی رو باهاشون باز می‌کردم. خوب اگه قرار باشه اون رو دوباره باز کنم چی؟ ناشناس‌ها بخشی از دسته‌کلیدن. مجهولات بخشی از زندگی‌ان.

Undoing 2020

جاناتان فریزر (هیو گرانت): فرزندپروری در دوران مدرن در این خلاصه میشه که تا زمانی که بتونیم بچه‌ها رو از واقعیّت دور نگه داریم تا وقتی بالاخره وارد دنیای واقعی شدن نتونن با اون کنار بیان و به خودشون صدمه بزنن.

Sirens 2025

گوین به کیکی: تو خواهر نداری،‌ نه؟ خواهرا به هم تیکه می‌اندازن و همدیگه رو تیکه پاره می‌کنن ولی هیچ‌کس تو رو مثل خواهرت نمیشناسه و بیشتر از اون دوست نداره.

Just Play Dead 2026

پدربزرگم می‌گفت، سرما می‌خوری، دکتر می‌ری، هر کاری که دکتر می‌گه انجام می‌دهی، بعدش دو هفته طول می‌کشه تا خوب بشی ولی اگه هیچ کاری نکنی ۱۴ روز طول می‌کشه.

DTF St.Louis 2026

مدرن لاو (نام مستعار پیتر سارسگارد):

هیچ کس نرمال نیست. مردم فقط از اون طرف خیابون اینجور به نظر میان.

 

پیشین: کاشفان فروتن دوزخ

صداگذاری روی واقعیّت

                                                                                                                شنبه ۲۱ شهریور ۱۴۰۵

فیلمسازی بر اساس «چشم‌چرانی» همانقدر که به‌خاطر اصل خود ایده جذّاب است،‌ می‌تواند خطرناک هم باشد چون طیّ سالها به‌اصطلاح رسّ‌ آن کشیده شده و فیلمهای پرشماری -از سینمای هنری تا عامه‌پسند- بر اساس آن ساخته شده‌اند. فیلم «داستانهای موازی» فرهادی که گویا بر اساس فیلم معروف کیشلوفسکی ساخته شده، چیزی جز دیدزدن با تلسکوپ را از آن فیلم نگرفته و معلوم نیست که چرا «برداشت آزاد» یا حتّی اقتباس از این فیلم خوانده می‌شود. تنها وجه مشترک این فیلم با آن فیلم، موسیقی مختصر و مفید پرایزنر است. چه خوب که فرهادی دست از موسیقی‌هراسی برداشت.

  

فیلم به دو بخش کاملاً مجزّا تقسیم می‌شود، یکی جایی که نویسنده‌ای به بن‌بست‌رسیده (ایزابل هوپر) سه نفر را در ساختمان مقابل زیرنظر دارد و بر اساس آنها رمانی می‌نویسد و دیگری وقتی که خدمتکارش سعی می‌کند با زن روبه‌رویی تماس برقرار کند. نیمه‌ی اوّل به‌ سبب ابهام آشنای ناشی از فاصله بین واقعیّت و تخیّل سرپاست و برخلاف نظر ویراستار سخت‌گیر نویسنده (کاترین دونوو) می‌تواند خواننده/بیننده را به دنبال خود بکشد ولی بخش دوّم که قرار است فاصله‌گذاری فرهادی با فیلمهای مطرح حول این موضوع باشد، در سرازیری می‌افتد.

 

در نیمه‌ی اوّل با نویسنده‌ی ناکام و مسنّی مواجه‌ایم که دست به رؤیاپردازی می‌زند، پس به شیوه‌ی مرحوم هیچکاک می‌توان گفت: «این فقط یک داستان/فیلم است» و خیلی سخت‌گیری نکرد. نویسنده با دیدن دو مرد و یک زن، به سراغ دم‌دستی‌ترین طرح می‌رود یعنی نوعی مثلّث عشقی بین آنها که به قتل می‌انجامد. تبدیل واقعیّت به داستانی که قرار است توجّه خوانندگان را جلب کند. تا اینجا مشکلی نیست امّا وقتی فیلم به نیمه می‌رسد و تعلیق خاصّی باقی نمانده و داستان قرار است بر اساس روانشناسی شخصیّتها و بررسی رابطه‌ی علّت و معلولی بین رمان و زندگی آن سه شخصیّت پیش برود، کار خراب می‌شود.

 

اینجاست که سؤالها شروع می‌شود: دزد جوان در ظرف چه مدّت زمانی و با کدام انگیزه‌ی قوی می‌تواند یک رمان را رونویسی کند؟ آن سه شخصیّت که از فرط فشردگی کار روزانه فرصت استراحت کافی ندارند چطور می‌توانند این رمان را بخوانند؟ بقیّه‌ی جزئیّات -مثل فراموش‌کردن آن همه کاغذ روی میز در کافه- درست طرّاحی شده‌‌اند؟ تا برسیم به تأثیر تخیّل روی واقعیّت. سه نفر ساختمان روبه‌رو آدمهای حرفه‌ای و معقولی به نظر می‌رسند؛ واقعاً پیر متأثّر از رمان خانم نویسنده به برادر و همکارش شک می‌کند و به آن شکل ناشیانه می‌خواهد آنان را دید بزند؟ آن هم وقتی کارگران هنوز استودیوی آنان را ترک نکرده‌اند؟ مستخدم دقیقاً باید در همین اثنا از راه برسد؟ از میان انگیزه‌های بسیاری که برای ورود او به آپارتمان بغل می‌توان برشمرد، چرا مستخدم فکر می‌کند که پیر برای دیدزدن آنها وارد آنجا شده است؟ در ضمن فراموش نکنیم که پیر می‌داند که با رفتن روی بالکن، خود را در معرض دید جوان چشم‌چران روبه‌رو بلکه همه‌ی عابران خیابان می‌گذارد. زن مستخدم چرا با سیلوی تماس می‌گیرد و چرا باید با نیتا درباره‌ی ظنّ خود حرف بزند؟ می‌دانیم همسر کریستوف بیمار است ولی این موضوع و طرح داستانی رمان انگیزه‌ی کافی برای تعرّض به نیتاست؟ واقعیّت پر از ندانسته‌ها، شک و پرده‌پوشی است؛ چرا اینجا شخصیّتها هرآنچه می‌دانند -به شیوه‌ی سریالهای ایرانی- با دیگران در میان می‌گذارند؟

 

واقعیّت بسیار پیچیده و تودرتوست، داستانهایی موفّق‌اند که نوک کوه یخ را به خواننده/بیننده نشان می‌دهند و بقیّه را به عهده‌ی او می‌گذارند. اگر کسی تلاش کند که واقعّیت خود را به مثابه‌ی دانای کل با تمام جزئیّات بازسازی کند،‌ بعید است موفّق شود چون ما واقعاً دانای کل نیستیم. برای کوتاه‌کردن سخن بد نیست نگاهی به یک فیلم با همین درونمایه و بازسازی آن بیندازیم. از میان بسیار فیلمهای بر اساس دیدزدن که در نقدها فیلم فرهادی را با آنها مقایسه کردند، یک فیلم از قلم‌ها افتاد. فیلم «آپارتمان» با بازی همین ونسان کسل و مونیکا بلوچی یک فیلم کالت فرانسوی است که اگر پایان‌بندی مناسبی داشت، می‌توانست یک اثر برجسته‌ی جهانی هم باشد. موتور محرّک فیلمْ مونیکا بلوچی و هاله‌ی اسرارآمیز و دلپذیر اطراف اوست. در بازسازی امریکایی این فیلم (Wicker Park) کل رمزوراز فیلم اصلی با ورّاجی دایان کروگر و دیگر شخصیّتها از بین می‌رود. نیمه‌ی اوّل فیلم «داستانهای موازی» بیشتر مبتنی بر مشاهده است ولی وقتی نوبت به صداگذاری روی آن می‌رسد؛ داستان افت می‌کند. کاش یکی به سخت‌گیری ویراستار سیلوی پیش از ساختن فیلم بعدی فرهادی فیلمنامه‌اش را بخواند.

کاپیتولاسیون فحّاشی

                                                                                                             دوشنبه ۱۶ شهریور ۱۴۰۵

  

فردوسی‌پور در نقد رفتار زننده‌ی خداداد عزیزی کلمه‌ی «کاپیتولاسیون» را به کار برده که -گرچه خیلی در این زمینه‌ی خاص معنا نمی‌دهد ولی- به خاطر داشتن معنای رانت یا امتیاز ویژه دل ارزشی‌ها را به درد آورده است. آنان می‌گویند که اگر اینطور بود عزیزی با محرومیّت مواجه نمی‌شد. نسبت چیزی که -طبق ادعا- عالیشاه به عزیزی گفته با فحاشی او از زمین تا آسمان است ولی نسبت جریمه‌ی این دو نفر یک به چهار است و رانت یعنی همین. خود عزیزی هم بعد گفت که او یکی گفت و من صدتا جواب دادم. تازه کمیته‌ی انضباطی رفتارهای پیشین او را توجیه «تشدید» مجازات وی دانسته و گرنه لابد کمتر از این بود.

 

موضع‌گیری‌های سیاسی، سفر تبلیغاتی به جنوب لبنان در معیّت حاج حسین یکتا و ترس از تبدیل‌شدن امثال او به یک علی کریمی دیگر دلایلی برای مماشات با لمپن‌مآبی و رفتارهای خارج از نزاکت اوست. مداراکردن‌های نابجا از قاب تلویزیون شروع شد، تا برنامه‌های اینترنتی ادامه یافت و به اینجا ختم شد (یا نشد؟).

 

این کوتاه‌آمدن‌ها به تیمی که در آن پست دارد نیز بی‌ربط نیست. پرونده‌ی مهروموم‌شده‌ی بیرانوند و حماسه‌ی کشاله‌ی ران شجاع خلیل‌زاده نمونه‌های کوچکی از سابقه‌ی این اغماض بی‌دلیل است که اوّلی خیلی راحت می‌توانست به قیمت از دست‌رفتن قهرمانی برای تراکتور تمام شود.

 

عزیزی یک دوره‌ی کوتاه دوساله (از سال ۹۶ تا ۹۸) در تیم ملّی بود با یازده گل زده. در تیم ملّی و تیمهای باشگاهی کمتر وقتی بود که با سرمربّی به مشکل نخورد. در زمان اوج یعنی سرمربّی‌گری مایلی‌کهن به‌خاطر بی‌نظمی از ترکیب اصلی خارج شد. در تیم کلن پس از درگیری با مربّی و یک هوادار آن تیم را ترک کرد. در لیگ امریکا پس از اختلاف با سرمربّی بیش از یک‌سال دوام نیاورد. بعد از جام جهانی و پس از بی‌اعتنایی به پورحیدری (در بازی دوستان با کویت) از تیم ملّی برای بازیهای آسیایی کنار گذاشته شد. در زمان بلاژویچ نیز سوءرفتارش باعث شد از اردوی تیم ملّی بیرون برود و در پاس پس از درگیری با مصطفی دنیزلی از تیم اخراج شد. فکر می‌کنم این‌ها برای ترسیم سابقه‌ی رفتار او کافی باشد.

 

نوع برخوردهای انضباطی باید چیزی بین حذف کامل و نادیده‌گرفتن باشد. نه تنها عزیزی بلکه هر کس دیگری باید امکان اصلاح رفتار داشته باشد ولی آسان‌گیری‌های فدراسیون فعلی که کارنامه‌ای مشحون از لاپوشانی دارد، عملاً ترویج‌دهنده‌ی این رفتارهاست. فدراسیونی که جنجال شیتیل‌گیری رئیس کمیته‌ی داوران را جوری «مدیریّت» کرد که گویی اتفاقی نیفتاده است و برکناری دبیر خاطی‌اش را با انتصاب جدید جبران کرد. با این روند انتظار اینکه آینده متفاوت از گذشته باشد امری بیهوده به نظر می‌رسد.

ساختار سیاسی بی‌سر

طرحی برای معضل حکمرانی در ایران                                                                یکشنبه ۸ شهریور ۱۴۰۵

  

ایران در طول تاریخ کمتر بدون یک شاه یا شخصی بوده است که با هر عنوانی در رأس ساختار سیاسی قرار گرفته باشد. همیشه کسی بوده که حرف اوّل و آخر را بزند. انقلاب ۵۷ قرار بود که این نظم را عوض کند ولی در نهایت شکل تغییریافته‌ای از آن سابقه‌ی سخت و صلب تاریخی شد. اتّفاقاً برخی آزادی‌های ناگزیر اجتماعی که به پیشرفتهای علمی و فلسفی انجامید حاصل زمانی است که ایران دارای چند حکومت غیرمتمرکز بود و انسدادها از زمانی آغاز شد که یکپارچگی کشور به بازتولید حکومت تک‌نفره انجامید. بین حکومت استبدادی و حکومت چندپاره باید راهی تازه برای حکمرانی جست.

 

از اوایل اسفند ۱۴۰۴ تا کنون ایران یک وضعیّت کمابیش بی‌سابقه را تجربه می‌کند و آن هم ساختار سیاسی بی‌سر است. البتّه اسماً رهبری وجود دارد ولی صاحب آن بیانیّه‌ها کالعدم است یعنی بود و نبودش خیلی به چشم نمی‌‌آید. لائوتسه در کتاب «تائو ته چینگ» می‌گوید که رهبر ایده‌آل کسی است که خود را خیلی در تصمیم‌گیری‌ها به رخ نمی‌کشد و جوری رفتار می‌کند که جامعه پیشرفت‌ها را متعلّق به خود می‌داند و نقش چندانی برای او قائل نیست. البتّه وضعی که لائوتسه توصیف می‌کند کاملاً آگاهانه است ولی شرایط فعلی اجباری و از سر ناگزیری است.

 

بسیاری از تغییرهایی که در سطح اجتماع می‌بینید حاصل فقدان یک رهبر بکن‌نکن‌گوست. بخشی وسیعی از جامعه چه در سطح خیابان و چه در تولیدهای جامعه‌ی مجازی، مرزهای آزادیهای عرفی را گسترش می‌دهند و محدودیّتها را به عقب می‌رانند. همانقدر که این مسأله باعث «گریه‌»ی فلان نماینده‌ی تندرو می‌شود، ‌سبب خشم کسانی نیز می‌شود که فکر می‌کردند ساختار سیاسی فعلی با تغییر ظاهر اجتماع به فروپاشی نزدیک می‌شود، ‌حال آنکه مقدار انعطاف «نظام» گویا بیشتر از این حرفهاست. تمام اینها بدون فرض غیاب خامنه‌ای اوّل سخت به دست می‌‌آمد.

 

وضعیّت کنونی آچمز جنگی هم که باعث فشار زیاد افکار عمومی به ترامپ شده است، با حضور خامنه‌ای اوّل به احتمال قریب به یقین به نفع امریکا به هم می‌خورد. او احتمالاً هر دو روز یک‌بار با عفّت کلام مشهورش رئیس‌جمهور امریکا را می‌‌نواخت و ترامپ هم که به گرفتن تصمیم‌های لحظه‌ای و واکنشی شناخته می‌شود شاید عکس‌العملی نشان می‌داد که مجالی برای رجزخوانی‌های ایران باقی نمی‌گذاشت. الآن او -چنان که خودش هم می‌گوید- نمی‌داند دقیقاً با چه کسی روبه‌روست.

 

 خامنه‌ای دوم اگر با رفع تهدیدها و محدودیّتها آفتابی شود هم بهتر است همین رویّه را ادامه دهد یعنی بگذارد که رئیس‌جمهور و رئیس مجلس اوضاع را مدیریّت کنند و ترکیب شورایی فعلی (شبیه به شورای رهبری) تصمیم‌ها را بگیرد و او دست بالا در صورت نیاز مداخله کند. دخالتهای بیش از حد خامنه‌ای اوّل که تا تعیین استاندار فلان استان هم می‌رسید عملاً جایی برای افرادی که با انتخابات نیم‌بند به ساختار سیاسی راه یافته بودند باقی نمی‌گذاشت. بدون جهت نبود که افکار عمومی هر ناکارآمدی در اجتماع را به پای رهبر نظام می‌گذاشت.

 

پزشکیان هم باید از وضع اضطراری کنونی برای گسترش حدود قدرت دولت و غلبه بر نهادهای غیرانتخابی استفاده کند و برای نمونه مشکل فیلترینگ را برای همیشه حل کند و فیلتر را فقط برای سایتهای پورنوگرافیک و دعوتگران به خشونت و اعمال مسلّحانه بگذارد. در طرح «اینترنت پرو» به گمانم فروشندگان فیلتر خودشان را نشان دادند که در نهایت به چه بخشی از حاکمیّت وصل‌اند. این فقط نمونه بود. از عملکرد هماهنگ و «خودسر» (به معنای مثبت) جامعه تا حد زیادی مطمئنم، بخش انتخابی حاکمیّت است که برای به دست‌گرفتن قدرت نیاز به نهیب دارد و این کار نیز به عهده‌ی روشنفکران و فعّالان دلسوز است.

شاندل پرویزی

                                                                                                                   شنبه ۳۱ امرداد ۱۴۰۵

حکایت شریعتی و شاندل که معروف حضور هست؟ شریعتی در جوانی سرواژه‌ای از نام خود می‌سازد به نام «شمع» و با آن شعر می‌گوید بعدها در فرانسه و در نشریّات جبهه ملّی با همین نام مطلب می‌نویسد. شمع یا فرانسوی‌اش شاندل می‌شود یکی از مرجع‌های او در برخی آثار متأخّرش. بعد از مرگ او در دست‌نوشته‌هایش این موضوع آشکار می‌شود و خلاصه رازی نبوده که بخواهد برملا شود و اسباب مچ‌گیری. سوسن شریعتی اینجا مفصّل‌تر نوشته‌ است.

 

چندسال پیش آشکار شد که محمود خاتمی،‌ استاد تمام وقت فلسفه‌ی دانشگاه تهران، دست به سرقت‌های علمی متعدّدی در مقاله‌ها،‌ کتب و پایان‌نامه‌ی خودش زده است که بالافاصله به فراموش سپرده شد چون خاتمی قبل و بعد از این جریان اصلاً اهل مصاحبه نبود و بعدها نیز به جایی پاسخگو نشد. ظاهراً دانشگاه تهران هم شرمنده از این جریان می‌خواست و توانست که موضوع را مشمول مرور زمان کند و موفّق هم شد. سیّدجواد طباطبایی در کتاب «ملاحظات درباره‌ی دانشگاه» مفصّل به این واقعه پرداخته است.

 

تفاوت مورد شریعتی و خاتمی این بود که خاتمی این کار را در آثار علمی خود به شکل گسترده و برای کسب مدرک و تثبیت جایگاه دانشگاهی خود انجام داده بود، برعکس شریعتی. یکی از موارد بانمک شیطنت‌های خاتمی نوشتن کتابی درباره‌ی خودش به قلم بانویی به نام سوفیا تیلور بود که وجود خارجی نداشت. شاندل خود آرمانی شریعتی بود ولی سوفیا شاگردی است که زانوی تلمّذ پیش استاد زمین زده و درباره‌اش کتاب نوشته است. خبرش هم اینطور منتشر شد.

  

سوفیا تیلور یک همزاد ایرانی هم دارد به نام سیروس پرویزی. پرویز مثل سوفیا درباره‌ی یکی از روشنفکران و استادان ایرانی مطلب نوشته است که کسی جز سیّدجواد طباطبایی نیست. پس از زیر سؤال رفتن هویّت او در «اندیشه پویا» یکی از دست‌اندرکاران مجلّه «قلم‌یاران» در صفحه اینستاگرام حسن محدّثی مدّعی شد که پرویزی را می‌شناسد و رویارویی مگس و عرصه‌ی سیمرغ را یادآوری کرد. با گذشت یک‌سال هنوز سایه‌ی سیمرغ بر سر مگس نیفتاده و چاره‌ای نداریم که فعلاً بنا را بر این بگذاریم که سیروس همان سیّدجواد است که مقالات زیادی را در مدح خود و ذمّ مخالفان سیّدجواد (مثلاً روشنفکری دینی) چاپ کرده است. 

 

سیروس در مدح‌نامه‌ای که درباره‌ی سیّدجواد نوشته می‌گوید که طباطبایی در آثارش به پشتوانه‌ی جریان‌های فکری و نویسندگانی بحث خود را پیش می‌برد که اشاره‌ای به نام آنها نمی‌کند یا به ندرت می‌کند و علّتش این است که او در آن منابع اجتهاد می‌کند و مقلّد نیست. می‌دانید که این توجیه را هر کسی می‌تواند به کار ببرد و چندان با روحیه‌ی علمی سازگار نیست. یا شاید هم برخی از آن نویسندگان خود از هدفهای نقد او بوده‌اند؟ کسانی مثل آرامش دوستدار، شریعتی و رضا داوری؟ محقًقان به وامگیری او از لئو اشتراوس،‌ راینهارت کوزلک، فردریش فون هایک و حتّی روشنفکران عرب مانند محمّد عابد الجابری اشاره کرده‌اند که جایشان در منابع آثار او خالی است.

 

سیروس در مطلع چندین تعلیقه که بر مقاله‌ی «زوال سیاسی در ایران» (مهرزاد بروجردی و علیرضا شمالی)  نوشته است آورده که «من حدود ده سال پیش گفته بودم که طباطبایی آمده است و در دهۀ هشتاد خورشیدی یکه‌تاز میدان بحث‌های نظری ایران خواهد شد. در این نخستین سال‌های دهۀ نود، طباطبایی کانون بحث‌های نظری ایران را به داخل ایران انتقال داده، جایگاه خود را به عنوان یگانه سردار (!) میدان این بحث‌ها استوار کرده و در ایران کنونی هیچ بحث نظری نیست که بتوان بدون ارجاعی به او پیش برد» (واقعاً!؟). این چندسطر خلاصه‌ی مطالب او در ستایش‌هایی اغراق‌آمیز از «یگانه سردار» است.

 

پرویزی به خودش زحمت نمی‌دهد نثرش را کمی تغییر دهد یا لااقل آن‌قدر «کذا!» ننویسد (کذا را که یادتان هست؟). سیروس مانند سیّدجواد مدام می‌گوید که همه نمی‌فهمند و فقط طباطبایی می‌فهمد. او در پایان تعلیقه‌ی هفتم با اشاره به یکی از آثار طباطبایی آن را «شاهکاری در فارسی‌نویسی جدید و اوجی در تحلیل اندیشۀ سیاسی در ایران» می‌خواند. تصدیق می‌فرمایید که اصلاً جالب نیست که شخصی در وصف خود چنین بگوید. اگر استاد خودش با فروتنی و نام اصلی -نه با نام مستعار- به آن مقاله جواب می‌داد امکان نداشت درباره‌ی خود چنین بگوید.

  

توصیفهایی مانند این بهتر بود در حدیث دیگران می‌‌آمد: «به نقل از دوستی، طباطبایی در همۀ مباحثی که وارد شده سطح بحث را چنان بالا برده است که به سختی می‌توان با او برابری کرد. طباطبایی در همۀ نوشته‌های خود و در هر ویراست از کتاب‌های خود سطح و معیار را خود تعیین کرده و خود نیز بحث را به آن سطح ارتقاء داده است.» جای تأمّل دارد که از هم‌فکران طباطبایی آنها که وجهه‌ی دانشگاهی دارند حاضر نبودند درباره‌ی او تا این حد بزرگنمایی کنند و آنهایی که بحث مرید و مرادبازی را به سطح «خدایگان و بنده» رساندند، ژورنالیستهایی بودند که «درس درستی» نخوانده‌اند؛ پس طباطبایی مجبور می‌شود خودش ‌آستین بالا بزند و ...الخ.

خماری متوّهمان

                                                                                                              چهارشنبه ۲۸ امرداد ۱۴۰۵

  

رمان «دایی‌جان ناپلئون» در ایران بسیار محبوب است؛‌ اگر این رمان را می‌شد در یک ترانه خلاصه کرد،‌ می‌شد چیزی مثل «توهّم توطئه». در سپهر سیاسی ایران نیز تقصیرها را از خود جدادانستن و به گردن «دژمن» انداختن سابقه‌ی طولانی دارد ولی کپی‌رایتش انحصاراً در دست سیّدعلی خامنه‌ای بزرگ‌دشمن‌پرداز زمانه‌ی ماست. با این اوصاف چرا این ترانه این‌قدر حاشیه درست کرده است؟ گذشته از اینکه امروز عدّه‌ای به هر بهانه دنبال نشان‌دادن خشم خود و ترسیم مرزهای خیالی، جبهه‌گیری و «مبارزه»اند، خیلی ساده باید گفت که خود را مخاطب این ترانه دیده‌اند چون وصف حال آنهاست.

 

چرا این ترانه مانند آینه ما را به ما نشان داده است؟ چون اوّل اینکه «ما»ی آن عام است و این گروه را از آن گروه و حاکمیّت را از مخالفان حکومت جدانکرده است. از دید هر گروه «آنها» همیشه اشکال دارند و «ما» بی‌تقصیر یا کم‌تقصیریم. «مرزبندی» یکی از شاخصه‌های بارز تفکرات (توهّمات) سیاسی عوامانه در ایران است تا بتوان بر اساس آن خوب و بد کرد. اگر کسی این مرز را بردارد و شباهتهای دو گروه دو طرف مرز را نشان دهد، به نوعی بازی را به هم زده است و شایسته‌ی بدترین واکنشهاست. یرّاحی در اینستاگرامش نوشته که اصل حرف درست است ولی در این ترانه فقط به مردم پرداخته شده ولی حاکمیّت در آن غایب است. از دید یرّاحی حاکمیّت جزو مردم نیست در حالیکه قبل و بعد از انقلاب، حکومتگران بخشی از مردم بوده‌اند و از جای دیگری نیامده‌اند (برخلاف کسانی که حاکمیان فعلی را اشغالگران ایران می‌دانند) ضمن اینکه «مردم» نیز فقط افراد خارج از دایره‌ی قدرت و هم‌عقیده با او نیستند و شامل طیفهای گسترده‌ی مخالفان او و بی‌طرفان هم می‌شوند. این ترانه به کنار، بهتر است هر چه زودتر از توهّم اینکه «مردم» همانهایی‌اند که همگی مخالف حکومت‌اند و تیم ملی فوتبال را از آن خود نمی‌دانند و نسبت به دخالت خارجی احساس بدی ندارند و... خارج شویم.

  

جناحی که به نام تندرو در ایران شناخته می‌شود،‌ برادر دوقلوی شاه‌پرستان خارج‌اند. تازگی‌ها اتّهام وابستگی به خارج را از روحانی و ظریف به عراقچی و قالیباف (!) هم تسرّی داده‌اند. مشاور خیالی احمدی‌نژاد -که درست پس از ردصلاحیتش منتقد او شد- چندی پیش محمد سرافراز را تلویحا به داشتن ارتباط با دستگاههای خارجی متهم کرده بود. «نفوذی»‌ کلیدواژه‌ی محبوبی در ایران امروز است چون خیلی راحت به جای تحلیل و نقد موضع سیاسی یک شخص می‌توان او را با انتسابی خیالی به جایی محکوم کرد و مستحق مجازات دانست.

 

ابهام یکی از ویژگی‌های مثبت هر ترانه است امّا هر استثنایی قاعده دارد. «بوی گندم» زمانی سروده شد که خواننده‌اش داخل ایران بود و نمی‌توانست با آزادی انتقاد کند امّا حالا فرق می‌کند. کسانی که به مخالفان خود انگ چپول، حکومتی، پنجاه‌وهفتی و... می‌زنند باید هم آینه‌ای را که برابر آنها گرفته شده بشکنند. به نظر من کار از تکرار اشتباه هم گذشته و به اعتیاد به اشتباه رسیده است. روزگاری اینگونه رفتارها منحصر به پهلوی‌‌چیان بود، حالا می‌بینیم که حتّی فلان ملّی‌مذهبی -با نام مستعار البتّه- اینجا نظر می‌گذارد که بله من هم مخالف جنگ نیستم یا «مردم» تیم فوتبال را از آن خود نمی‌دانند. این «مردم» ساخته و پرداخته‌ی ولگردی در شبکه‌های اجتماعی، نشستن پای شبکه‌ی کذایی و سکونت در خارج است. 

  

می‌بینید که اصل «توهّم» از «توطئه‌ی توهّم» مهمتر است: توهّم اعداد کشتگان، توهّم پیروزی سریع ده‌روزه، توهّم گارد جاویدان، توهّم «بهترش رو می‌سازیم»،‌ توّهم پنهان‌کردن موشک در اتاق خواب مردم، توهّم اختلاف شدید بین حاکمان،‌ توهّم روزگار طلایی دوران پهلوی و... وقتی به جای رجوع به جهان خارج بتوان یک دنیای خیالی وهمی ساخت و در آن همیشه برحق بود،‌ گذشته را آنجور که خواست دید و در آستانه‌ی پیروزی بود،‌ چرا به خود زحمت بدهیم و به واقعیّت مراجعه کنیم. این دنیای توهّمی اثرش میلیونها برابر قویتر از هر منقلی است که فلان شاه یا خواننده پای آن نشسته است.

مرتبط: پرونده‌ی «توهّم توطئه»

اگر

                                                                                                                     جمعه ۲۳ امرداد ۱۴۰۵

  

اگر بتوانی وقارت را حفظ کنی وقتی اطرافیان خود را باخته‌اند و تو را مقصر می‌شمارند

اگر به‌رغم تردید دیگران به خود اعتماد داشته باشی و تردید آنان را درک کنی

اگر صبر پیشه کنی و از پا نیفتی 

اگر برایت دروغ بسازند ولی درگیر دروغ‌ها نشوی

اگر به تو نفرت بورزند ولی به نفرت آلوده نشوی

بی‌آنکه زیادی خوب یا عاقل به نظر برسی

  

اگر بتوانی رؤیا بپردازی ولی اسیر آن نشوی

اگر بتوانی بیندیشی ولی اندیشه‌هایت را مقصد خود نکنی

اگر با کامیابی و ناکامی روبه‌رو شوی و با این دو فریبکار یکسان برخورد کنی

اگر بشنوی که دغلکاران حقیقتی را که گفته‌ای برای فریب ساده‌لوحان تحریف کرده‌اند و تاب آوری

اگر ببینی چیزهایی که زندگیت را وقف آنها کردی نابود می‌شوند 

ولی برخیزی و با ابزارهای کهنه آنها را از نو بسازی

 

اگر همه‌ی بردهایت را در قماری ببازی ولی از هیچ آغاز کنی و هرگز یادی از باخت خود نکنی

اگر بتوانی جان و روان و توانت را -مدتها پس از فرسودگی- باز به فرمان درآوری 

هنگامی که هیچ چیز در تو باقی نمانده جز اراده‌ای که می‌گوید: طاقت بیار!

 

اگر با توده‌ها هم‌صحبت شوی و بافضیلت بمانی

یا با شاهان همگام شوی و باز با مردم عادی بجوشی

اگر نه دشمنان و نه دوستان جانی بتوانند آزارت دهند

اگر همه بتوانند روی تو حساب کنند ولی نه بیش از حد

اگر آخرین دقیقه‌ی دو استقامت را با شصت ثانیه تلاش پر کنی

زمین و هرآنچه در آن است از آن تو خواهد بود 

و بالاتر آن فرزندم، 

می‌توانی خود را انسان بنامی.

 

رودیار کیپلینگ

با خوانش مایکل کین

کاشفان فروتن دوزخ

جمله‌های سینمایی -۹۱                                                                                پنجشنبه ۱۵ امرداد ۱۴۰۵

The Dark Knight 2008

پیشخدمت بروس وین: یه بار تو برمه یه دزد به محموله‌ی جواهرات دست‌برد زد ولی بعدش اونا روی توی جنگل پخش‌وپلا کرد. بعضیا هستن که دنبال پول نیستن، ‌نمیشه اونا رو خرید، بهشون زور گفت،‌ استدلال یا مذاکره کرد. بعضیا فقط می‌خوان سوختن دنیا رو تماشا کنن.

 

Swordfish 2001

گابریل (مأمور یک سازمان مخفی امریکایی که وظیفه‌اش حراست از امریکاست حتّی به شیوه‌های غیرقانونی) با اعتراض درباره‌ی کارهایش روبه‌رو می‌شود: 

- تصویر بزرگتر رو نمی‌بینی. یه سؤال: اگه بتونی همه‌ی بیماریها رو درمان کنی ولی در قبالش باید یه دختربچه‌ی بیگناه رو بکشی؛ این کارو می‌کنی؟

 

Michael 2026

مایکل در استخر به آسمان خیره شده است:

- دارم ارتباط برقرار می‌کنم. الان دارم اجازه می‌دم خالق یه آهنگ بهم بده. اما اگه من اینجا نباشم که این ایده‌ها رو دریافت کنم، خدا ممکنه اونا رو به پرینس بده.

 

Ladies First 2026

در جهانی که رابطه‌ی زنان و مردان برعکس شده، زن به مرد فحش می‌دهد:

- پدربه‌خطا!

 

Claud Atlas 2014

نقل قول از سولژنیتسین: 

- تو فقط تا زمانی بر مردم قدرت داری که همه چیز را از آنها نگیری، اما وقتی همه چیز را از آنها گرفتی، دیگر تحت سلطه‌ی تو نیستند.

 

پیشین: برهان نظم

اقتصاد سیاسی براندازی

حاشیه بر اخبار -۱۱۶                                                                                       جمعه ۹ امرداد ۱۴۰۵

انتساب ِداشتن ِبرادران کذایی به محمود سریع‌القلم در صداوسیما

- طبعاً موجی از تکذیب‌ها و محکومیّت‌ها آغاز شد و با عذرخواهی مضحک صداوسیما و گوینده‌ی آن سخنان به پایان رسید. مضحک از این جهت که اصل مطلب این است که جهت‌گیری فکری و اعمال نزدیکان افراد ربطی به آنها ندارد یعنی اصل مطلب نادرست است و غلط‌بودن آن انتساب امری فرعی است. در تاریخ اسلام بسیاری از شخصیتهای مثبت دارای برادر،‌ پدر،‌ فرزند و دیگر خویشانی بودند که در جبهه‌ی مقابل آنها بودند. در ایران فعلی نیز بسیاری از شخصیّتهای پیشین و فعلی نظام حاکم دارای بستگانی با صدوهشتاد درجه تفاوت فکری بودند که فقط برخی از آنها را عموم می‌شناسند. 

وقتی یک امر ریشه‌یابی درستی نمی‌شود، قطعاً در آینده‌ی نزدیک تکرار خواهد شد و -این‌بار با تحقیق «دقیق»- باز هم داشتن فلان خویشاوند بهانه‌ای برای کوبیدن یک فرد می‌شود و ماجرا ادامه خواهد یافت.

 

سریع‌القلم:‌ دوستان هر کشوری باعث توسعه و عدم توسعه می‌شوند مثلا اردوغان با بیل گیتس و ایلان ماسک معاشرت می‌کند و ایران با حوثی‌ها و حشد شعبی

- مسئله‌ی توسعه بسیار پیچیده‌تر از اینهاست. ترکیه با جولانی هم‌نشین است و ایران نیز بی‌شمار ارتباط با نقاط پیشرفته‌ی جهان دارد و ایرانیان بسیاری خود از ستون‌های نهادهای توسعه‌یافته در کشورهای جهان‌اند. این نکته در کنار مطلب قبلی که درباره‌ی سریع‌القلم نوشتم یادآور این واقعیّت است که تحصیلات افراد و داشتن ایده در یک زمینه‌ی خاص مانع سطحی‌نگری در زمینه‌های دیگر نمی‌شود. مظلوم‌بودن در یک رویداد رسانه‌ای مانع خرابکاری در سخنرانی دیگر نمی‌شود و... کی قرار است از شرّ نگاه صفر و یکی به افراد و پدیده‌ها رها شویم؟

 

سخنان اخیر غنی‌نژاد درباره‌ی شریعتی

- ایشان از خودش چیز زیادی نگفته، فقط سخنان دوست مرحومش سیدجواد طباطبایی را تکرار کرده است. شریعتی به عنوان یک روشنفکر موفّق (یعنی کسی که توانسته یک فکر را به مرحله‌ی عمل برساند) همیشه مورد حمله‌ی بی‌هزینه‌ی افراد بوده است. طبق اصل پرداختن به گفته به جای گوینده، درست این است که اگر کسی نقدی بر شریعتی دارد بخشی از فلان اثرش را انتخاب و نقد کند نه اینکه صرفاً درباره‌ی خود او سخن براند. این هم نکته‌ی مهم دیگری که زیر هیاهوی شاندل مغفول ماند. شریعتی هرکه بود همین الآن  اگر کسی چند صفحه از هر یک از کتابهایش را بخواند، نمی‌تواند منکر اثرگذاری همان اندک شود. چندنفر از روشنفکران ما چنین‌ند؟ 

 

شایان اویس: برایم سخت است که به حکومتی مالیات بدهم که روی کشورم بمب می‌ریزد. بعضی از دوستانم به همین دلیل مهاجرت کرده‌اند.

- نخبگی فقط به داشتن تحصیلات و موفقیّتهای علمی نیست، کمی تا قسمتی هم عقل سلیم و شعور متعارف می‌خواهد. من خیلی به این نخبگان که برای تحصیل به خارج رفته‌اند امیدوارم که روزی برگردند و ایران را از نو بسازند؛ فارغ از دسته‌بندی‌های سیاسی رایج موافق و مخالف حکومت.

 

باج‌گیری ۳ همتی باج‌نیوز از مدیران اقتصادی

- صورتی در زیر دارد آنچه در بالاستی. خبر بسیار مبهم است و شاید در آینده جزئیّات بیشتری منتشر شود. این را کنار سخنان اخیر اشکان خطیبی که بگذاریم از یک واقعیّت پرده‌برداری می‌شود به نام «اقتصاد سیاسی براندازی». افراد،‌ نهادها،‌ احزاب و گروه‌های بی‌شماری که منتقد روابط اقتصادی ناسالم درون نظام بودند، خود در چهار یا پنج‌دهه‌ی اخیر به آلاف و الوفی رسیده‌اند که فقط بخشی از آن را افکار عمومی می‌داند. علّت بسیاری از چرخش‌ها و تغییرنظرها متأسفانه آن‌ عاملی است که مرحوم مارکس زیربنایش خواند. مرور این سخنان تفرشی هم برای تکمیل این اشارت بد نیست. اصل مطلب نیز جا برای پژوهش بسیار مفصّل‌تری دارد.

  

پیشین: استقلال، مقدّم بر آزادی و دادگری

فوتبالفارسی

                                                                                                                 یکشنبه ۴ امرداد ۱۴۰۵

 

جام جهانی

جام جهانی تمام شد و ایران با کارنامه‌ای ضعیف و تیمی حذف‌شده برگشت. اوضاع جنگی،‌ تعطیلی لیگ،‌ نبود بازی تدارکاتی و رفتار نادرست امریکا در نحوه‌ی اسکان و رفت‌وآمد تیم ایران باعث می‌شود که با همین سه تساوی نیز کادر فنی نمره‌ی مردودی نگیرد و مثل قدیمها با تک‌ماده قبول شود. حالا طرفداران دوقطبی آشنای فرهنگ ما مشغول بحث‌اند که آیا نتایج تیم قابل قبول بود یا نه. 

 

قلعه‌نویی نتایج مشابهی در چهارسال گذشته کسب کرده که شامل حذف در آسیا و عدم صعود در جام جهانی است و البتّه درگیری همیشگی با منتقدان. او تیمی میانسال (از لحاظ فوتبالی) را تحویل گرفت و به تیمی مسن تبدیل کرد. ادامه‌ی کار با او احتمالاً به کسب نتایج مشابه می‌انجامد (پیشنهاد من: دالیچ یا کونسیسائو). درگیری او با فردوسی‌پور یکی از نمودهای فرهنگ دوقطبی و سفیدوسیاه ماست که دو طرف کمی تا قسمتی حق دارند ولی قیافه‌ی حق به جانب می‌گیرند. اتهام رفتن در غار به فردوسی‌پور در شرایط نبود اینترنت همانقدر نابجا بود که اتهام سکونت در خارج به قلعه‌نویی. کدامیک از دیگری معذرت خواست یا حرفش را اصلاح کرد؟ ضمن اینکه یادمان نمی‌رود که عادل‌خان پس از کسب فقط یک تساوی در جام ۲۰۱۴ همچنان حامی کی‌روش بود.

 

از جزایر مالویناس تا جزایر سه‌گانه

عشق فوتبالها معمولاً -به ویژه پس از نقل مکان حمیدرضا صدر از سینما به فوتبال- سعی می‌کنند با طرح مسائل سیاسی و اجتماعی عشق نوجوانانه (و البتّه بی‌اشکال) خود را توجیه کنند یا بزرگتر و مهمتر از حد معمول نشان دهند. بازگشت به جنگ انگلیس و آرژانتین و مرور جنگ فالکلند (مالویناس) یکی از آیتم‌های تکرارشونده در این زمینه است. یک سؤال: اگر یک فوتبالیست آرژانتینی در هنگامه‌ی جتگ به تعریف از مارگارت تاچر می‌پرداخت، چه عاقبتی می‌یافت؟ با توّجه به روحیات ساکنان آمریکای جنوبی حذف از فوتبال که هیچ ممکن بود جانش هم به خطر بیفتد. حال اگر یک فوتبالیست ایرانی به عکس‌انداختن با شیخ اماراتی متجاوز به ایران افتخار کند و بی‌مکافات بماند،‌ چه ارزشی برای پیراهن تیم ملّی باقی می‌ماند؟ صرف مخالفت با هر عمل نظام حاکم -حتّی اگر باعث محبوبیّت می‌شد که دیگر نمی‌شود- ارزشمند است؟ مصاحبه با کسی که دست در دست کسانی گذاشت که مشوّق حمله به ایران بودند در میانه‌ی جنگ کاری فقط ورزشی نیست بلکه نوعی سوگیری سیاسی هم هست برای کسی که در هنگامه‌ی جنگ و پس از آن سکوت کرد. دانستن این مسئله و اشک‌ریختن و گفتن «اصلاً بیاین منو بگیرین» بازی لوس و بی‌مزّه‌ای است.

 

یادآوری:‌ من همیشه از حامیان فردوسی‌پور بوده‌ام ولی کارنامه‌ی او پس از خروج از صداوسیما -که می‌توانست نرود یا حتّی برگردد- در مسائل اجتماعی و خارج از فوتبال چنگی به دل نمی‌زند. امیدوارم به راه دوستش که حالا یک لکّه‌ی آلوده و بی‌ارزش در شبکه‌ی بی‌وطنان است نرود. در ضمن برخورد با آزمون و فردوسی‌پور می‌توانست سنجیده‌تر باشد مثلاً به اولی فرصت اصلاح و بازگشت بدهند و به دومی هم یک کارت زرد نشان دهند. حذف راه چاره نیست.

فودبال ایرانی

فوتبال ایران ظاهری و باطنی. باطنش پرزرق‌وبرق و باطنش را... چه عرض کنم. این مصاحبه‌ی اسماعیل حلالی و این بخش از مصاحبه‌ی مهدی قایدی اشاره به نوک کوه یخ فوتبال ایران هم نیست. یکی از بازیکنان ملی‌پوش دهه‌ی شصت با افتخار از مصدوم‌کردن فلان مهاجم می‌گفت که جوری عمداً زدمش که صدای شکستن استخوانش را شنیدم. اینها فقط بخشهای قابل تعریف زندگی این نورچشمی‌هاست و گرنه بخش غیرقابل تعریف هم دارد که به جز مواقعی که سرّ از پرده بیرون می‌افتد و دادگاهی می‌شوند -مثل محمدخانی و جمشیدی در داخل و آزمون در خارج- کسی نمی‌فهمد. وقتی «اسطوره‌»های فوتبال ایران پس از رسیدن به شهرت و ثروت دچار لغزش شوند،‌ چه انتظاری از بازیکنان عادی است؟ ما همچنان وانمود می‌کنیم که فقط بخش ظاهری را می‌بینیم و به هرحال مثلاً زندگی ادامه دارد البتّه کمی تا قسمتی.

   

پ.ن: عنوان را با الهام از «فیلمفارسی» مرحوم کاووسی انتخاب کردم. «فودبال» به روایت قلعه‌نویی هم می‌توانست باشد.

افشاگری نیم‌بند

                                                                                                                     سه‌شنبه ۳۰ تیر ۱۴۰۵

آثار علمی-تخیّلی به ویژه فیلمهای مربوط به بیگانگان فضایی را می‌توان به سه دسته‌ی کلّی تقسیم کرد: نخست آنانکه درونمایه‌ی فلسفی دارند همچون «اودیسه‌ی ۲۰۰۱» کوبریک که حسابشان از دیگر فیلمها جداست و با گذشته زمان نه تنها کهنه نمی‌شوند که بر درخشش آنان افزوده می‌شود. دوم آثاری که با استفاده از دستاوردهای نوین علمی نوشته می‌شوند مانند «بین‌ستاره‌ای» نولان. قسم سوم آثاری که بیشتر بر اساس تخیّل ساخته می‌شوند تا دو منبع دیگر که البتّه ممکن است عناصری از آنان را در خود داشته باشند به علاوه‌ی دغدغه‌های مذهبی و جز آن.

 

فیلم «Disclosure Day» اسپیلبرگ بیشتر به قسم سوم نزدیک است. خود اسپیلبرگ جزو پیشتازان بل ریش‌سفیدان این ژانر است. فیلم «برخورد نزدیک از نوع سوم» او رگه‌های بارزی از الهام و شهود را در خود دارد و «ای تی» دعوتی شگرف به فراتربردن احساس هم‌بودگی از انسان به دیگر موجودات جهان هستی است. او البتّه «جنگ دنیاها» را هم دارد که تصویر تیره‌ای از ساکنان دیگر کرات به دست می‌دهد و یکی از فیلمهای ضعیف کارنامه‌ی اوست.

 

در سالهای اخیر شواهد متعدّدی از حضور یا ارتباط دیگر موجودات در کره‌ی زمین منتشر شده که کمابیش با بی‌توجّهی رسانه‌های رسمی روبه‌رو شده است. این عادت بشر است که آنچه مخالف پیش‌فرضهای ذهنی خود است را نادیده می‌گیرد،‌ انکار می‌کند یا شبه‌علم می‌خواند. تجربه‌ی برخی خلبانان امریکایی از مواجهه با برخی پرنده‌های ناشناس از حیرت آنان حکایت دارد. خلبانی سرعت و شیوه‌ی تغییر مسیر یک سفینه را به گونه‌ای توصیف می‌کرد که حاکی از داشتن نوعی فناوری است که بشر تا پنجاه سال آینده نیز به آن نخواهد رسید.

 

همین اخبار ظاهراً محرّک اصلی اسپیلبرگ برای بازگشته به ژانر مورد علاقه‌اش است ولی فیلم چیزی بیش از یک تعقیب و گریز برای افشای اسرار نیست؛ یعنی هیچ اطلاعاتی به‌دردخوری درباره‌ی آن موجودات فرضی به ما نمی‌دهد. با کمی تأمّل می‌توان دریافت که اگر دو سیّاره را در فاصله‌ای دور از هم تصوّر کنیم، آن گونه‌ای که بتواند زودتر به سیّاره‌ی دیگر سفر کند لاجرم فناوری پیشرفته‌تری نیز خواهد داشت همانطور که در بند بالا گفتم و مثلاً در فیلم «آواتار» نیز دیدیم. در فیلم «روز افشاگری» امّا این موجودات پیشرفته به دام انسانها می‌افتند و مانند موش آزمایشگاهی مورد مطالعه قرار می‌گیرند که نقطه ضعف اصلی فیلم است در حالیکه قاعدتاً باید برعکس باشد. آنان می‌توانند با سرعت فراصوت زیر آب حرکت کنند یا حتّی به صورت حیوانات و پرندگان تغییر شکل بدهند ولی نمی‌توانند مانع اسارت خود بشوند یا از دست انسانها فرار کنند.

 

اسپیلبرگ کمی درونمایه‌ی مذهبی هم وارد فیلم کرده است. جوابهای خواهر روحانی در مورد اشرف مخلوقات‌بودن انسان بدک نیست ولی سوالهای شاگرد سابقش -درباره‌ی تصوّر خدا با وجود یک موجود قدرتمند دیگر- زمانی معنا داشت که این موجود نویافته واقعاً قدرتی خداگونه داشت نه اینکه همچنان که گفتم بازیچه‌ی انسان شود. نواقص فیلمنامه در داستان تعقیب و گریزش هم پیشکش. مثلاً تغییر عقیده و تسلیم نوآ اسکانلن (کالین فرث) برای اینکه مانع افشاگری در پخش زنده شود در لحظه‌ی آخر به چه علّت بود؟

 

فیلم خوب فروخته که این ویژگی همیشگی فیلمهای اسپیلبرگ است. با اینکه اسپیلبرگ از پیشتازان این ژانر است ولی پس از فیلمهای یکی دو دهه‌ی اخیر که با استفاده از دستاوردهای نوین علمی نوشته شده، نوع نگاه او کمی کهنه به نظر می‌رسد. حتّی اگر عنصر تخیّل را در نظر بگیریم،‌ فیلم حتّی در مقایسه با «پروژه‌ی هیل مری» که امسال اکران شد هم کم می‌‌آورد.

ایماگویه‌های داستایفسکی

                                                                                                                 چهارشنبه ۲۴ تیر ۱۴۰۵

فراموش نکنیم که علل اعمال انسان معمولاً بی‌نهایت پیچیده‌تر و متنوع‌تر از توضیحات بعدی ما درباره آنهاست.

 

می‌خواهم همانطور که با خودم در مورد چیزها صحبت می‌کنم، حداقل با یک نفر در مورد همه چیز صحبت کنم.

 

برداشتن یک گام جدید، گفتن یک کلمه‌ی جدید، چیزی است که مردم بیش از همه از آن می‌ترسند.

 

برای هوشمندانه عمل‌کردن، به چیزی بیش از هوش نیاز است.

 

درست یا غلط، هرازگاهی شکستن چیزی خیلی لذت‌بخش است.

 

می‌توانی صادق باشی و در عین حال احمق باشی.

 

وقتی عقل شکست می‌خورد، شیطان به کمک می‌آید!

 

صد گمان، دلیلی بر اثبات چیزی نیست.

 

هیچ چیز آسان‌تر از محکوم کردن شرور نیست و هیچ چیز دشوارتر از فهمیدن او.

 

عشق در عمل در مقایسه با عشق در رویا، چیزی خشن و وحشتناک است.

 

اگر می‌خواهی بر تمام دنیا غلبه کنی، بر خودت غلبه کن.

 

بزرگترین خوشبختی، دانستن منشأ بدبختی است.

 

میزان تمدن یک جامعه را می‌توان با ورود به زندان‌های آن قضاوت کرد.

 

آنچه را که باید بشکند، یک بار برای همیشه بشکن و رنج آن را به دوش بکش.

 

بهترین راه برای جلوگیری از فرار یک زندانی این است که مطمئن شوید هرگز نمی‌فهمد که در زندان است.

 

دروغ‌گفتن به خودمان ریشه‌های عمیق‌تری نسبت به دروغ‌گفتن به دیگران دارد.

 

من باور نخواهم کرد و نمی‌توانم باور کنم که شر وضعیت عادی بشر است.

 

جهنم چیست؟ من معتقدم که رنج ناشی از ناتوانی در عشق‌ورزیدن است.

 

دوست‌داشتن کسی یعنی دیدن او همانطور که خدا خواسته است.

 

خدای من، یک لحظه خوشبختی! همین برای یک عمر کافی نیست؟

 

پیشین: ایماگویه‌های مارتین لوترکینگ

«ابرقدرت»‌ چهارم جهان

                                                                                                                        شنبه ۲۰ تیر ۱۴۰۵

 

پیشترها کسانی را که به جای نقد قدرت، تمرکز خود را روی نقد اپوزیسیون و تندروهای داخلی می‌گذاشتند ملامت می‌کردم. اپوزیسیون خارج‌نشین که فعلاً به بن‌بست رسیده ولی زبان تندروان داخلی بیش از پیش دراز است. همچنان بر این باورم که آنها در فضای سیاست ایران وزنی ندارند و هیجان ِجمعی ِگروهی از مردم را که به ظلم و تعدّی و جنگ علیه ایران معترضند نباید به حساب داشتن پایگاه اجتماعی برای آنان گذاشت. یک نکته امّا شایان توجّه است که این رویکرد اگر فضای غالب شود ممکن است امکان برون‌رفت از مهلکه‌ی جنگ اخیر را از بین ببرد و کشور را به خاک سیاه بنشاند. این دو طیف تندروان داخل و خارج مکمّل هم‌اند و بی‌دلیل نیست که رسانه‌ی فارسی اسرائیل اینقدر با شوق و ذوق سخنان مخالفان مذاکره را پوشش می‌دهد چون می‌داند اگر ایران با مذاکره و تفاهم از این بحران خارج شود،‌ پرونده‌ی دخالت خارجی برای تغییر رژیم تا آینده‌ای دور برای همیشه بسته خواهد شد.

 

سخنان سیّدعلی خمینی بهانه‌ای شد برای رویارویی موافقان و مخالفان مذاکره/جنگ. این نوشته در مدح مذاکره و این نوشته در ستایش جنگ با مشرکان از آن جمله‌اند. نوشته‌های کوتاه اینترنتی امکان پوشش همه‌جانبه‌ی یک مسئله را ندارند امّا نوشته‌ی اوّل لااقل چندمثال تاریخی معاصر هم آورده ولی نوشته‌ی دوم چند آیه‌ی قرآن را بدون توجّه به زمینه‌ی نزول آنها ردیف کرده که نتیجه بگیرد که الآن هم تا رفع فتنه در جهان باید به جنگ با امریکا ادامه داد.

 

پیامبر اسلام جنگهای زیادی -عمدتاً با ماهیّت دفاعی- داشت که هر کدام ویژگی خود را داشتند. بدر و احد و حنین و خندق هر کدام مشخّصات خاصّی داشتند. در هیچ‌کدام از آنان پس از انتهای جنگ مسلمانان مشرکان را دنبال نکردند تا رفع فتنه کنند. وضعیّت امروز اگر قرار به مشابه‌سازی باشد شبیه جنگ خندق است که پایگاههای پرشمار امریکا ایران را احاطه کرده و با مشارکت مستقیم یک قدرت نظامی اتمی دیگر و مشارکت خاموش کشورهای عربی، ابرقدرت نظامی-اقتصادی جهان به قصد انهدام ساختار سیاسی ایران وارد عمل شد. اگر کسانی دم از پیروزی بزنند به معنای این است که امریکا نه تنها به اهداف چندگانه‌ی خود نرسید بلکه تنگه‌ی هرمز را به ایران واگذار کرد نه اینکه ایران توانست با برترین قدرت نظامی جهان هماوردی کند یا احیاناً در آینده بتواند آسیبی جدّی به آن بزند.

  

اگر کسی اندک شعوری داشته باشد باید بداند که همینکه ایران بتواند بدون آسیب‌دیدن بیشتر از مهلکه‌ی فعلی جان سالم به در ببرد و در ازای واگذاری امتیازهایی مانند تحدید غنی‌سازی از بار تحریم اقتصادی کم کند باید شادمان باشد. همینکه تمرکز روی برد موشکها و حمایت از دیگر اعضای «محور مقاومت» از دستور کار خارج شد دستاوردی است ولی گویا اینها برای عدّه‌ای کافی نیست و بزرگنمایی سخنان چند تحلیلگر غربی که بیشتر با هدف نقد نظامی‌گری امریکا بیان شده، دستاویز عدّه‌ای شود که باور کنند چهارمین ابرقدرت جهان‌اند (یعنی برتر از انگلیس و فرانسه و آلمان و هند و...) و دلیلی ندارد که نتوانند حریف ابرقدرت نخست جهان شوند. این پیروزی مقطعی حتّی حسین علایی را هم در هنگامه‌ی جنگ به صرافت برشمردن شروط متعدّدی برای خاتمه‌دادن به جنگ انداخت که تخیّلی‌بودن برخی بندهای آن مایه‌ی شگفتی است.

  

امثال جلیلی همیشه خارج از ساختار اجرایی اظهارنظر کرده‌اند، شاید اگر او هم سکّان دولت را در اختیار داشت می‌دانست که ادامه‌ی محاصره‌ی دریایی نهایتاً تا دوماه دیگر می‌توانست درآمد ایران را نزدیک به صفر کند و تورّم لجام‌گسیخته با مردم کاری کند که کار نیمه‌تمام «دشمن» را خودشان تمام کنند. قالیبافی که منتقد برجام بود،‌ اکنون می‌تواند حال روحانی و ظریف را در فرایند مذاکرات برجام درک کند.

 

درگیری چند روز اخیر بین ایران و امریکا می‌تواند آخرین درگیری باشد. مشکل اتمی حل‌شدنی است؛ مسئله اینجاست که امریکا حاضر نیست بپذیرد اختیار تنگه به دست ایران باشد و جنگ با توافقی شبیه برجام و فعّال‌کردن یک امتیاز ژئوپولتیکی بزرگ برای ایران به پایان برسد. این نیز با مشارکت عمان و کشورهای مسالمت‌جوی منطقه مثل قطر رفع و رجوع می‌شود. انتقام‌جویی‌ خامنه‌ای دوم نیز اگر فراتر از شعار سیاسی با مصرف داخلی رود و به مرحله‌ی عمل درآید، کاری می‌کند که بمبها در روز ۹ اسفند نکردند. به یاد داشته باشیم که ایران همیشه در طول تاریخ از درون ضربه خورده است نه از بیرون.