ایران و موج آبی

                                                                                                               چهارشنبه ۱۳ آبان ۱۴۰۵

در آمریکا پنداشتند که جنگ‌ها را در میدان به آسانی می‌توان برد ولی دریافتند که صندوقهای رأی را در پمپ بنزین به سادگی می‌توان باخت. دموکرات‌ها در انتخابات سوم نوامبر ۲۰۲۶ هر دو مجلس کنگره را از جمهوری‌خواهان گرفتند. این شکست را نمی‌توان فقط به ایران، تورّم یا شخص ترامپ نسبت داد اما جنگ ایران یکی از مهم‌ترین عوامل آن بود. ترامپ که با وعده‌ی پرهیز از جنگ‌های بی‌پایان و اولویت دادن به آمریکا به قدرت بازگشت، کشور را وارد یک رویارویی پرهزینه کرد. او حالا پذیرفته که ایران در شکست انتخاباتی حزبش سهم داشته، هرچند هنوز حمله را تصمیم درستی می‌داند؛ گویی جنگ را برده اما صندوق‌ها چیز دیگری می‌گویند.

 

در عین حال از شکست جمهوری‌خواهان نباید نتیجه گرفت که آمریکایی‌ها طرفدار توافقی به سود نظام ایران شده‌اند. بسیاری از دموکرات‌ها همچنان خواهان جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای و حفظ تحریم‌ها هستند؛ اختلاف اصلی بر سر ابزار است: دیپلماسی و فشار اقتصادی یا جنگ و مداخله‌ی نظامی؟ مخالفت با حکومت ایران الزاماً به معنای موافقت با جنگ نیست؛ همان‌طور که مخالفت با جنگ نیز لزوماً به معنای موافقت با نظام ولایی نیست.

 

فرزندان برنی

  

در حزب دموکرات تحوّل مهم‌تری از تعویض چند کرسی در جریان است. برنی سندرز در انتخابات ۲۰۱۶ و ۲۰۲۰ نامزد ریاست‌جمهوری شد و نبرد را باخت امّا دستور کار حزب را تغییر داد. نابرابری، درمان همگانی، قدرت میلیاردرها، حقوق کارگران و مخالفت با جنگ‌های پرهزینه، دیگر مطالبات چند فعال حاشیه‌ای نبودند. نسل بعدی این جریان با چهره‌هایی چون الکساندریا اوکازیو کورتز، الهان عمر، رشیده طلیب و آیانا پرسلی وارد کنگره شد. آنان مسائل اقتصادی را به عدالت اجتماعی، مهاجرت، حقوق اقلیت‌ها و سیاست خارجی پیوند زدند. بعدها رو کانا، پرامیلا جایاپال، گرگ کاسار و دیگران به سازمان‌یافتگی این طیف کمک کردند.

 

زهران ممدانی، با رسیدن به شهرداری نیویورک، این جریان را از قانون‌گذاری به عرصه‌ی مدیریّت اجرایی برده است. عبدالرحمن السید نیز با پیروزی در میشیگان و راه‌یابی به سنا هم نخستین سناتور مسلمان آمریکا شده و هم حضور ترقی‌خواهان را در مجلسی تقویت کرده که پیش‌تر بیشتر در اختیار چهره‌های میانه‌رو بود. یاسمین انصاری نیز در این میان جایگاه ویژه‌ای دارد. او هم جمهوری اسلامی را به‌خاطر سرکوب و نقض حقوق مردم ایران محکوم می‌کند و هم با جنگ ترامپ بدون مجوز کنگره مخالف است. موضع او نمونه‌ای از تفکیک دو مسئله است که در فضای دوقطبی سیاسی غالباً یکی انگاشته می‌شوند.

 

این جریان هنوز حزب دموکرات را تصرف نکرده، اما دیگر نمی‌توان آن را چند نماینده‌ی پرشور و رسانه‌ای دانست. از اقلیت گفتمان‌ساز به یک قطب سازمان‌یافته تبدیل شده است. سندرز ریاست‌جمهوری را نبرد، اما شاگردانش دارند صندلی‌ها را می‌برند.

 

جمهوری‌خواهان؛ حزب یا کالت ترامپ؟

 

در سوی دیگر، ترامپ با حزب جمهوری‌خواه کاری کرد که شاید هیچ رئیس‌جمهور دیگری نمی‌توانست: استقلال رأی را از بخش بزرگی از آن گرفت و وفاداری به شخص خود را معیار جمهوری‌خواهی قرار داد. در انتخابات ۲۰۱۶ حتی خاندان بوش نیز حاضر نشدند به او رأی بدهند. بعدها میت رامنی، لیز چینی و دیگران از او فاصله گرفتند؛ بعضی حذف شدند و بعضی کنار رفتند. توماس مسی که حاضر نشد با سیاست جنگی دولت همراه شود، در انتخابات مقدماتی حزب هدف کارزار سنگین ترامپ قرار گرفت و شکست خورد. نقش ترامپ در شکست حزبش انکارناپذیر است. او در رقابتهای مقدماتی‌ رقیبان کارکشته‌تر را کنار زد تا نامزدهای تازه‌کار طرفدارش در چند رقابت مهم بزرگتر شکست بخورند. ضمن اینکه برکناری امثال دریادار نانسی لاکور غیرمستقیم باعث ورود او به کنگره شد.

  

آیا میان جمهوری‌خواهان نیز ممکن است جریانی معتدل سر برآورد؟ اگر منظور نسخه‌ی راست ترقی‌خواهان دموکرات باشد‌ خیر امّا نوعی محافظه‌کاری قانون‌گرا و ضد مداخله می‌تواند شکل بگیرد. رند پال و توماس مسی، از یک سو و جو کنت، تاکر کارلسون و مارجری تیلور گرین، از سوی دیگر، با انگیزه‌ها و دیدگاه‌های متفاوت، در مخالفت با جنگ ایران به هم نزدیک شده‌اند. اینها یک جریان همگن نیستند؛ یکی از آزادی فردی و قانون اساسی دفاع می‌کند، دیگری از انزواگرایی و «اول آمریکا»، و سومی از استقلال کنگره امّا گاهی راه‌های متفاوت به یک تقاطع می‌رسند.

  

همکاری جمهوری‌خواهان ضدجنگ با دموکرات‌ها نیز دیگر فرضی ذهنی نیست. در چند رأی‌گیری مربوط به محدود کردن اختیارات جنگی ترامپ، رند پال، لیزا مورکوفسکی، سوزان کالینز، توماس مسی و شماری دیگر با دموکرات‌ها همراه شدند. این همکاری می‌تواند درباره‌ی بودجه‌ی جنگ، منع اعزام نیروی زمینی و نظارت بر تصمیمات نظامی ادامه یابد؛ بی‌آنکه دو طرف در تحریم ایران یا اسرائیل و مسائل داخلی به توافق برسند.

 

جنگ ایران و شکست جمهوریخواهان

 

پیروزی دموکرات‌ها در هر دو مجلس کنگره در شرایطی اتفاق افتاد که جنگ ایران به یکی از موضوعات مهم افکار عمومی آمریکا تبدیل شده بود. نظرسنجی‌ها نشان می‌دادند بخش بزرگی از رأی‌دهندگان هزینه‌های جنگ را توجیه‌پذیر نمی‌دانند. در برخی نظرسنجی‌ها، نزدیک به نیمی از شرکت‌کنندگان وضعیت ایران را عاملی بسیار مهم در تصمیم انتخاباتی خود دانسته بودند و اکثریت نیز معتقد بودند جنگ ارزش هزینه‌هایش را نداشته است. با این ‌حال نباید جنگ را تنها علّت شکست جمهوری‌خواهان دانست. هزینه‌ی زندگی، تورّم، قیمت انرژی و نارضایتی از عملکرد اقتصادی دولت همچنان از مهم‌ترین عوامل انتخاباتی بودند. اهمیت جنگ ایران نیز از همین مسیر اقتصادی با تأثیر بر قیمت انرژی و افزایش یافته است.

 

تصّرف هر دو مجلس کنگره به دست دموکرات‌ها، قدرت نظارتی و چانه‌زنی آنان را افزایش می‌دهد امّا به معنای پایان فوری جنگ نیست. ترامپ همچنان رئیس‌جمهور و فرمانده کل نیروهای مسلح است و می‌تواند دستور عملیات نظامی صادر کند. با آغاز به کار کنگره‌ی جدید در ژانویه ۲۰۲۷ دموکرات‌ها ابزارهای مهمی در اختیار خواهند داشت: تحقیق درباره‌ی دلایل آغاز جنگ و هزینه‌های آن، بررسی عملکرد دولت، محدود کردن یا مشروط کردن بودجه‌ی عملیات نظامی و تلاش برای بازگرداندن اختیار تصمیم‌گیری درباره‌ی جنگ به کنگره.

  

شکست انتخاباتی می‌تواند هزینه‌ی سیاسی ادامه‌ی جنگ را برای ترامپ افزایش دهد ولی نباید تصور کرد که دموکرات‌ها با در اختیار گرفتن کنگره می‌توانند به‌طور یک‌جانبه سیاست خارجی آمریکا را تغییر دهند. مخالفت با جمهوری اسلامی، نگرانی از برنامه‌ی هسته‌ای ایران و حمایت از برخی تحریم‌ها همچنان در میان هر دو حزب طرفدارانی دارد. آینده‌ی رویارویی دو کشور را می‌توان در چهار مسیر کلّی تصور کرد:

  

۱. توافق و کاهش تنش ۲. جنگ سرد و فرسایش متقابل ۳. ازسرگیری حملات محدود ۴. گسترش جنگ منطقه‌ای

 

در سیاست گاهی تکلیف نبرد در میدان به انجام نمی‌رسد بلکه با از دست‌دادن صندوق رأی آغاز می‌شود. ترامپ و نتانیاهو شاید هنوز خود را فاتح جنگ بدانند، اما صندوق‌ها پرسش دیگری پیش کشیدند: اگر پیروز شده‌اید، چرا رأی‌دهندگان به شما تبریک نگفتند؟

چالش ویرایش همیشگی خویش

                                                                                                                 یکشنبه ۱۰ آبان ۱۴۰۵

هرچند وقت یک‌بار یک مضمون یا دست‌مایه در فیلم و سریال‌سازی مد می‌شود مثل آشپزی و قهرمانی که سرآشپز است و به حد ابتذال می‌رسد. حالا اقتباس‌های فراوان از کلاسیک‌های ادبی به راه افتاده که برعکس موارد مشابه اوّل اصلاً تکراری نیست و به یاد نویسندگان امروز می‌‌آورد که یک داستان را باید چگونه روایت کرد. اینکه این روایت تا چه حد به رمان اصلی وفادار بوده یا نه و این تغییرات توانسته آن را امروزی کند یا به ساختار اثر لطمه زده البتّه بحث دیگری است. سه داستان زیر داستان شخصیّتهایی‌اند که در پی تغییر چیزی پیرامون خودند ولی بیشترشان درمی‌یابند بیش از آن به ویرایش خود نیاز دارند؛ شاید معنایی نهفته در ژرفنای زندگی.

 

جزیره گنج: راه مقصد است

 

داستان «جزیره‌ی گنج» داستان بلوغ و پختگی جیم هاوکینز است. گنجی که همه به دنبال آن‌اند و جیم که پسری ساده در شهری ساحلی است با پای گذاشتن در این راه به گنج اصلی یعنی شناخت خود و جهان و انسان‌های ریزودرشت پیرامونش می‌رسد.

یکی از تغییرات سریال پررنگ‌شدن حضور مادر است که به نظر منتقدان نقش جیم را کم‌رنگ کرده که خوب همانطور که در ادامه‌ی سریال می‌بینیم این مشکل مرتفع می‌شود. حافظه‌ی جیم از دید برخی ممکن است انتخاب‌های او به عنوان پسری معمولی را زیر سؤال ببرد که این اشکال نیز نابجاست چون انتخاب‌های اخلاقی ربطی به داشتن توان ذهنی استثنایی ندارند. درضمن، این حافظه نیاز به نقشه را از بین می‌برد و به نقش جیم در داستان می‌افزاید. اضافه‌شدن مأمور بریتانیایی یکی از اضافات سریال است که باید منتظر شد و دید که چه تأثیری در ادامه می‌گذارد.

آن‌چه ممکن بود به عنوان ژستی روشنفکرانه یا مد روز تلقّی شود سیاه‌شدن لانگ‌جان سیلور است. چیزی که ما را یاد هیاهوهای «اودیسه» می‌اندازد ولی بازی پرقدرت دیوید اویه‌لوو همه را درباره‌ی تغییر نژاد این شخصیّت قانع کرده است. اویه‌لوو از بازیگرانی است که تا کنون قدرش آن چنان که باید و شاید دانسته نشده است. بارزترین کار او در فیلم «سلما» در نقش مارتین لوترکینگ است ولی من نقش کلیفتون هندرسون در فیلم «نینا» (زندگی‌نامه‌ی نینا سیمون) را بهترین کارش می‌دانم؛ از آن بازیهای به اصطلاح زیرپوستی و طبیعی. نگاه، صدا، لهجه‌ی حساب‌شده و دیگر مشخصات افزوده به نقش باعث می‌شود که یک لایه‌ی تفاوت نژادی هم به سریال اضافه شود. پس تغییر به خودی خود نه تنها به اثر اقتباسی لطمه نمی‌زند بلکه می‌تواند چیزی هم به آن بیفزاید. هنوز برای داوری درباره‌ی کل سریال زود است.

   

شرق بهشت: غرب جهنّم

  

در بررسی سریال طبعاً مسئولیّت اصلی با زویی کازان (نویسنده سریال) است. او داستانی را برای تصویربرداری بازنوشته که پدربزرگش چند دهه پیش به فیلمی به‌یادماندنی تبدیل کرد. الیا کازان در فیلمش روی رابطه‌ی کیلب و آرون -فرزندان ادام- تمرکز کرده و بار سبک‌تری برداشته بود. آنجا نیازی نبود که شخصیّت کیت کاملاً شکافته شود. در این سریال هم مانند دو نمونه‌ی دیگر نقش شخصیّت زن پررنگ می‌شود و ما اعمال -به تعبیر رمان: هیولاوارش- را می‌بینیم. دادن نقش اصلی به زن خیلی خوب است ولی باید برای یافتن ریشه‌ی اعمال عجیبش توضیح قانع‌کننده‌ای نیز پیدا شود. در رمان اشتاین‌بک، ماجرای کتی در ده‌سالگی روایت می‌شود؛ او دو پسر را وامی‌دارد به او حمله کنند تا بتواند آنان را متهم کند. زویی کازان این بخش را با تأکید بر آسیب جنسی و روانی پیشین کتی بازخوانی کرده و تغییر داده است. اینجا امّا به اتفاقی که برای کیت در پنج‌سالگی افتاده (آزار جنسی) خیلی دیر و به شکلی نامحسوس فقط اشاره می‌شود و اکثر بینندگان اصلاً متوجهش نمی‌شوند. این گذشته به علاوه‌ی تنبیه پدر پس از خودکشی معلّم باعث اوّلین کار خلاف دختر و به‌آتش‌کشیدن خانه می‌شود.

  

پرداختن به موضوع جبر و اختیار کمی تکراری است ولی باز ارزش بررسی دارد. اگر قرار است کسی آن‌چنان بدذات تصویر شود که گویی راهی یا چاره‌ای جز آنچه انجام داد نداشته باشد و این مسأله به الگویی برای نگاه به بدکاران تبدیل شود، پیامدهایی بس سنگین به دنبال خواهد داشت. نگاه جزایی مبتنی بر اصلاح بدکاران یا مجازات صرف و نوع برخورد افراد یک جامعه با آنان و مسائلی از این دست فرع نوع نگاه به خود آنان است.

  

حضور خانواده‌ی همیلتون که نوع متفاوت و مثبتی از زنانگی، روابط خانوادگی و الگوی زندگی است می‌توانست این نگاه تیره را کمی تعدیل کند ولی با کم‌رنگ‌شدن آن توازن داستان به هم خورده و جریان اصلی داستان به سوی تیرگی می‌رود و آن «تیمشل» پایانی کمابیش در سطح گفتار باقی می‌ماند و امید چندانی برنمی‌انگیزد. هون لی بازی بسیار پرقدرتی ارائه کرده و شایسته‌ی حضور در کارهای مهم‌تری است. جای تأمّل است که بحث اقلیّت‌ها و رفتار جامعه با آنان با گذشت زمان هنوز تازگی خود را حفظ کرده است. 

 

داستان دو شهر: نویسنده یا ویراستار

  

کار بی‌بی‌سی (اینجا در تولید مشترک با ام‌جی‌ام پلاس) در سریال‌سازی معمولاً حرف ندارد و در توازن بین جذابیت و پیام معیار به شمار می‌‌آید ولی خوب،‌ می‌دانید همیشه استثنایی وجود دارد. اینجا هم مثل نمونه‌ی قبل محور سریال از سیدنی به لوسی تغییر کرده و زن نقش اصلی را دارد؛‌ تا اینجا نه تنها مشکلی نیست بلکه وجه مثبت سریال است. عشق یک‌طرفه‌ی سیدنی به لوسی و عشق بین شارل و لوسی به یک مثلث عشقی مد روز تبدیل شده که گرچه از آن اصالت دیکنزی خارج می‌شود ولی برای هرچه جذّاب‌ترکردن سریال قابل درک و قبول است. از میان بازیگران بازی روکسان دوران به‌حق تحسین شده، میرن مک خوب است ولی بازیگری که در مرکز یک مثلث عشقی بین دو مرد جذّاب قرار می‌گیرد به جاذبه‌ی تصویری،‌ کشش عاطفی و باورپذیری بیشتری نیاز دارد. کیت هرینگتون نیز با انتخابهایی که برای نقش‌هایش در سینما داشته نتوانسته از قالب «بازی تاج‌وتخت» خارج شود و از ستارگی به بازیگری برسد. البتّه هنوز جوان است و وقت دارد.

  

حذف حضور سیدنی در زندگی لوسی و شارل که اینجا گویا برای کوتاه‌شدن سریال اعمال شده و چند تغییر دیگر را نیز می‌توان به حساب اقتضای تفاوت رسانه‌ی تلویزیون با شکل نوشتاری داستان گذاشت. رابطه‌ی سیدنی با خانواده‌ی لوسی و رابطه‌ی عاطفی با دختر کوچکشان می‌توانست بُعدی به شخصیّت سیدنی بدهد که کنش پایانی او را بهتر توضیح دهد. مشکل امّا پایان‌بندی سریال است که شارل پیشنهاد سیدنی را می‌پذیرد. حتّی کسانی که رمان را نخوانده باشند، از این امر حیرت می‌کنند چون اصلا با شخصیّت‌پردازی کسی که در اعتراض به اعمال ناشایست خاندان خود از آن همه ثروت و نام خانوادگی چشم پوشیده هم‌خوان نیست. عجیب اینکه همه‌ی اطرافیانش -از جمله لوسی نیز- این موضوع را درمی‌یابند و حتّی سؤال هم نمی‌کنند. اگر این کار به پیش‌برد یا جذاب‌ترشدن سریال کمک می‌کرد حرفی نبود ولی پایان‌بندی اشتباه به سریال صدمه‌ای زده که قابل جبران نیست. 

  

دو سریال اخیر دو نمونه برای درس‌گیری از این قاعده‌اند که در ساختار و منطق داستان‌های کلاسیک نباید بی‌محابا دست برد. نویسنده‌ی امروز اگر بخواهد می‌تواند داستان مستقلّی با شخصیّتها و حوادثی که خود می‌آفریند بنویسد. حالا که دست به اقتباس از اثر نویسنده‌ای دیگر می‌زند، بهتر است نقش ویراستاری خلاق را بازی کند، نه نویسنده‌ای که گمان می‌کند می‌تواند منطق شخصیت‌ها و روابط داستان را از نو بنویسد.

پسرک رؤیافروش

                                                                                                                    دوشنبه ۴ آبان ۱۴۰۵

کیست که در خیال دشت و صحرا نپیماید؟

کیست که در هوا قصر نسازد؟

شیرفروش و پیکروشُل و پیروس و دیگران

خردمند و نادان، همه از این شمارند

هرکس در بیداری رؤیایی می‌پرورد

چه شیرین است این خطای دل‌فریب

در آن، همه‌ی نعمت‌های جهان از آنِ ماست

همه‌ی افتخارها و همه‌ی زیبارویان

چون تنها باشم دلیرترین مردان را به مبارزه می‌طلبم

از جمع کنار می‌کشم و می‌روم تا شاه ایران را از تخت به زیر کشم

مرا به پادشاهی برمی‌گزینند، مردمم دوستم دارند

تاج‌هاست که بر سرم باریدن می‌گیرد

اما حادثه‌ای مرا به خود می‌آورد

و باز همان آدم معمولیِ پیشینم

بخش پایانی شعر «دخترک شیرفروش»* لافونتن

* دخترک شیرفروش کوزه‌ای شیر بر سر دارد و راهی بازار است. در راه حساب می‌کند که با پول فروش شیر تخم‌مرغ بخرد، از تخم‌مرغ‌ها جوجه به دست آورد، جوجه‌ها را بفروشد و خوک بخرد؛ سپس گاو و گوساله‌ای داشته باشد. آن‌قدر در رؤیاهایش پیش می‌رود که از شادی می‌جهد و شیر می‌ریزد. همهٔ ثروتی که در ذهن ساخته بود با همان یک جهش بر باد می‌رود.

 

پیکروشُل: پیکروشُل پادشاهی خیالی در رمان «گارگانتوا» اثر فرانسوا رابله است. او به بهانه‌ای ناچیز جنگی به راه می‌اندازد و در جریان ماجرا نقشه‌های جاه‌طلبانه‌ای برای فتح سرزمین‌های بسیار و تسلط بر جهان در سر می‌پروراند. صفت «پیکروشُلی» از آن زمان وارد زبان فرانسوی شده‌ است؛ به معنای درگیری پوچ با انگیزه‌های بیهوده.

 

پیروس: پادشاه اپیروس در یونان باستان (حدود ۳۱۹ تا ۲۷۲ پیش از میلاد)، فرمانده‌ای بلندپرواز بود که برای گسترش قلمرو خود با رومیان جنگید و رؤیای کشورگشایی بزرگی در سر داشت. نام او امروزه در اصطلاح «پیروزی پیروسی» باقی مانده است؛ یعنی پیروزی‌ای که هزینه‌اش چنان سنگین است که تقریباً به شکست می‌ماند.

رؤیاهای معرفت‌شناسانه

                                                                                                                 چهارشنبه ۲۹ مهر ۱۴۰۵

گفتگوی جمعی از اهل اندیشه را می‌خواندم که به مناسبتی بحث معیار صدق در قضایا پیش کشیده شد. گویا عبدالکریم سروش ادّعا کرده که معیار صدق اجماع عقلاست. این از مسائلی است که تصوّرش برای عدم تصدیقش کافی است. برای نمونه حالا که دانش ستاره‌شناسی جدید می‌گوید که منظومه‌ی ما خورشیدمرکزی است و صدق آن با محاسبه و مشاهده ثابت شده ولی زمانی هیئت بطلمیوسی معتقد بود که جهان زمین‌مرکزی است؛‌ حالا دو حالت پیش می‌‌آید: یا آن زمان هم مثل حالا زمین دور خورشید می‌چرخیده و آنان -نه تنها الآن بلکه آن زمان هم- به اشتباه فکر می‌کردند که زمین مرکز عالم است که نتیجه می‌شود اجماع عقلا معیار صدق نیست ولی اگر اجماع عقلا معیار صدق باشد به این معناست که آن زمان واقعاً خورشید دور زمین می‌چرخیده است. اگر مقصود از صدقِ یک گزاره‌ی نجومی این است که جهان مستقل از باورهای ما واقعاً چگونه است، پذیرش یا عدم پذیرش مردم نمی‌تواند به‌خودی‌خود آن واقعیت را تغییر دهد. در غیر این صورت، باید میان «صادق‌بودن یک گزاره» و «صادق شمردن آن در یک جامعه» تفاوتی باقی نماند.

  

در تعریف کلاسیک معرفت، معرفت را باور صادق موجه می‌دانند (هرچند مسئله‌ی گتیه نشان داده است که این تعریف به اصلاح نیاز دارد). یعنی ابتدا باید فاعل شناسایی به یک گزاره اعتقاد داشته باشد (باور) و آن باور صادق باشد (یعنی بر اساس سه نظریّه‌ی رقیب: یا مطابق واقع باشد یا با باورهای دیگر انسجام داشته باشد یا کارآمد باشد) و دلایل لازم برای اعتقاد به آن وجود داشته باشد (موجّه بودن). اقناع دو معنا می‌تواند داشته باشد: معنای قویتر و بهتر این است که دلایل به قدری قوی باشند که موجب اقناع بیشتر شوند مثلاً باوری که از دلایل مستقل، مرتبط و قوی‌تری برخوردار است، معمولاً موجه‌تر از باوری است که پشتوانه‌ی ضعیف‌تری دارد؛ اما این تفاوت در توجیه است، نه لزوماً در صدق. این اقناع به حلقه‌ی سوم تعریف فوق (توجیه) برمی‌گردد که اگر اینطور بود آنچه پذیرفتنی‌تر بود «معرفت» بود نه صدق. عبدالکریم سروش امّا اکثریّت عقلا را معیار می‌گیرد. از دید او هرچه باورمندان بیشتر باشند، باور صادق‌تر است که درست نیست چون به خودی خود حتی توجیه را قوی‌تر نمی‌کند چه رسد به صدق. در جهان ما اکثریّت -آن هم در مقام عمل- در علم سیاست و سپهر سیاسی ملاک است که یکی از روش‌های تصمیم‌گیری جمعی و تعیین شیوه‌ی اعمال قدرت است. آنجا هم اکثریّت (حتّی اکثریّت عقلا) ملاک صدق نیست. اکثریّت ممکن است اشتباه کنند و بسیاری از افراد و احزاب خودکامه ابتدا با رأی اکثریّت روی کار آمدند.

  

کنجکاو شدم که این نظر عجیب از کجا پیدا شده که دیدم فرزند ایشان مقاله‌ای نوشته و به قدرت اقناع در یک بازی زبانی و تحول صدق و کذب در بستر زمان به عنوان معیار صدق پرداخته که پیچیده‌تر از تکیه‌ی صرف به اجماع عقلاست. دباغ در این مقاله به فرگه، رمزی و ویتگنشتاین می‌پردازد و ادّعا می‌کند که «نظرات آنان بند ناف صدق را از جهان پیرامون می‌گسلد». نگاهی به نظرات این دو نفر می‌اندازم:

 

فرگه در مقاله‌ی (Der Gedanke) می‌پرسد که آیا می‌توان صدق را به‌صورت مطابقت با واقعیت تعریف کرد؟ و طیّ استدلالی که به استدلال «تردمیل» معروف شده به این نتیجه می‌رسد که خیر ولی از این جواب به دست نمی‌‌آید که صدق یک گزاره هیچ ارتباطی با واقعیت مستقل از ذهن و زبان ما ندارد. او می‌گوید که اگر گزاره‌ای تنها در صورتی صادق باشد که مطابق واقع باشد، خود این گزاره نیز نیاز به مطابقت با واقع دارد و همینطور الی آخر. پس نمی‌توان مفهوم صدق را با تعریف آن به‌مثابه مطابقت، به مفهومی بنیادی‌تر فروکاست نه اینکه صدق هیچ ارتباطی با جهان ندارد. این دو ادعا متفاوت‌اند. تعریف‌ناپذیری یک رابطه، به معنای نبودن آن رابطه نیست. در همین مقاله فرگه درباره‌ی گزاره‌ی «خورشید طلوع کرده است» می‌نویسد که صدق آن را بر اساس دریافت‌های حسی تشخیص می‌دهیم.

رمزی از این نیز صریحتر است او در مقالهٔ سرشت صدق (The Nature of Truth) توضیح می‌دهد: «یک باور صادق است اگر باور به اینکه p باشد، و p». در این صورت‌بندی جزء دوم، یعنی خود p، صرفاً تکرار باور شخص نیست؛ بیانگر عامل عینی است که در توضیح صدق آن باور نقش دارد. پس اینجا دو ادّعا داریم:

ادعای زبانی و منطقی: افزودن عبارت «صادق است» به گزاره، محتوای گزاره را تغییر نمی‌دهد.

ادعای معرفت‌شناختی: برای تعیین صدق یک گزاره به واقعیت مستقل از گزاره یا زبان نیاز نداریم.

از سخنان فرگه و رمزی اوّلی برمی‌آید نه دوّمی و دباغ به اشتباه ادّعای دوم را به آنان نسبت می‌دهد.

دباغ اشاره‌ای هم به ویتگنشتاین متقدّم کرده است. بله، بین شارحان ویتگنشتاین اختلاف‌نظر هست که آیا از «رساله‌ی منطقی-فلسفی» زائدبودن صدق را می‌‌توان برداشت کرد یا «این‌همانی» را ولی باز بحث بر سر زبان و منطق است نه معرفت‌شناسی. اتّفاقاً ویتگنشتاین در بند ۴.۰۶ می‌گوید: «گزاره‌ها تنها از آن حیث می‌توانند صادق یا کاذب باشند که تصویرهایی از واقعیت‌اند.» و در بند ۴.۰۶۲ می‌نویسد: «گزاره صادق است اگر آنچه به‌واسطه‌ی آن اظهار می‌کنیم واقعاً چنین باشد.» این عبارات آشکارا رابطه‌ای میان صدق گزاره و چگونگیِ واقعیت برقرار می‌کنند که کاملاً خلاف برداشت دبّاغ است.

وی درباره‌ی تعریف دوم از صدق نیز می‌گوید که انسجام به معنای «عدم تناقض» به تنهایی کافی نیست. «عدم تناقض» ساده‌ترین تعریف انسجام است و با مشکلات زیادی روبه‌روست ولی شاخه‌های دیگری از انسجام وجود دارند که  تا حد زیادی مشکلات نوع نخست را ندارند؛ از تقریرهای نظریه‌ی انسجام می‌توان به تقریر مبتنی بر استلزام و تقریر مبتنی بر پشتیبانی تبیینی متقابل (بردلی)‌ اشاره کرد. پل تاگارد نیز نظریه‌ی انسجام تبیینی را در حوزه‌ی ارزیابی فرضیه‌ها و شناخت علمی بسط داده است، هرچند صدق را با انسجام یکی نمی‌گیرد. نقد انسجام بر اساس مشکل انتخاب میان نظام‌های رقیب، نقد مهمی است ولی همین نقد به اقناع بین‌الاذهانی نیز وارد است. مثلا درباره‌ی سه مسئله‌ی معروفی که کانت پیش می‌کشد (وجود خدا، اختیار انسان و جاودانگی نفس) همانقدر که نظریّه‌ی انسجام نمی‌تواند صدق یکی از آنها را توضیح دهد، اقناع بین‌الاذهانی هم نمی‌تواند. درضمن یک جابجایی مفهومی نیز در این بخش هست. دباغ ابتدا می‌گوید انسجام قوام‌بخش صدق گزاره‌هاست؛ سپس می‌گوید برای «احراز صدق یا کذب» آنها باید مؤلّفه‌های دیگری نیز افزود. اوّلی درباره‌ی نظریه‌ی صدق انسجامی است و دومی درباره‌ی نظریه‌ی توجیه انسجامی. (این جابجایی بین معرفت و صدق در سراسر مقاله به چشم می‌خورد)

درباره‌ی کارآمدی نیز برای مثال ویلیام جیمز درباره‌ی چیزی بیش از صرف کارآمدی است. او از کارکرد باور در بلندمدت و در مجموع سخن می‌گوید. چارلز سندرز پیرس نیز صدق را با فرایند تحقیق و سرانجامِ آرمانی آن مرتبط می‌کند؛ یعنی با آنچه در افق یک تحقیق مستمر و در برابر آزمون‌های بیشتر در نهایت پذیرفته خواهد شد. اگر کسی ادّعا کند که این گفته‌ها -که با برداشت ساده‌انگارانه از پراگماتیسم تفاوت دارند- نهایتاً معیار صدق را به دست می‌دهند نه تعریف آن‌ را، می‌توان با او هم‌سخن بود ولی همین ایراد به «اقناع بین‌الاذهانی» نیز وارد است.

دباغ سه مثال هم برای اثبات نظرش آورده که به اختصار به آنها می پردازم.

در مثال زمان از دید کانت و آینشتاین، موضوع به خوبی طرح نشده است. ارتباط کانت و نیوتن پیچیده‌تر از یک اقتباس ساده است و نظریه‌ی زمان او صرفاً نسخه‌ای فلسفی از زمان مطلق نیوتنی نیست. زمان نزد کانت شرط قوام‌یافتن تجربه‌ی ممکن است نه فقط تنظیم‌کننده. فیزیک نیوتن نیز به محاق نرفته و همچنان در قلمرو حرکتهای بسیار کمتر از سرعت نور و شرایط فیزیکی مناسب کارآمد است و در محاسبات و اعمال مهندسی کاربرد دارد. نکته این است که تغییر در نظریه‌ی فیزیکی زمان به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که تمام مدعای کانت درباره‌ی زمان باطل شده است. باید میان زمان به‌عنوان کمّیتی فیزیکی در نظریه‌های علمی و زمان به‌عنوان شرط پیشینی امکان تجربه فرق گذاشت. 

درباره‌ی تفاوت بین فیزیک نیوتنی و فیزیک آینشتاینی و تفاوت مکتبهای روان‌درمانی یک پرسش همچنان بی‌پاسخ می‌ماند: آیا اقناع راهی برای شناخت صدق است یا چیزی است که صدق را قوام می‌بخشد؟ یعنی اقناع مربوط به شرط سوم معرفت است (توجیه) یا دوم (صدق). مثالهای دباغ حداکثر درباره‌ی توجیه است نه صدق.

  

مثال دیگر یعنی برده‌داری مشکل دیگری هم دارد. مالکیت -از جمله مالکیت بر انسان- امری اعتباری است نه حقیقی؛ و اقناع نیز پدیده‌ای بین‌الاذهانی است. حال اگر بپرسیم چرا برده‌داری در جامعه‌ی گذشته درست و معتبر شمرده می‌شد و پاسخ این باشد که مردم آن جامعه به درستی و اعتبار آن قانع شده بودند. حال اگر باز بپرسیم چرا مردم به درستی و اعتبار آن قانع شده بودند و پاسخ این باشد که برده‌داری در نظام اعتباری و ذهنیت مشترک آن جامعه درست و معتبر به شمار می‌رفت، به دوری تبیینی رسیده‌ایم: اعتبار اجتماعی برده‌داری را با اقناع جمعی توضیح داده‌ایم و اقناع جمعی را با اعتبار اجتماعی برده‌داری. در ضمن اگر مراد از «درست‌بودن» صرفاً اعتبار اجتماعی برده‌داری در آن زمان باشد، این بحث چیزی بیش از توضیح یک قرارداد اجتماعی نیست؛ اما اگر مراد درستی اخلاقی آن باشد، پذیرش جمعی و اقناع مردم به‌خودی‌خود دلیلی بر درستی آن نیست.

  

نکته‌ی آخر درباره‌ی این مقاله اینکه عمده‌ی تأکید من اینجا بر معنایی از اقناع بر اساس پشتوانه‌ی دلایل بود که به شرط سوم معرفت (توجیه) مربوط است و تفاوت نهادن آن با صدق. آنچه از بیشتر این نوشتار و سخنان عبدالکریم سروش امّا برمی‌آید کثرت اقناع‌شدگان است که کمکی به قوی‌تر شدن معرفت هم نمی‌کند چه رسد به صدق.

   

در گفتگویی که ابتدای یادداشت اشاره کردم می‌شد از سروش پرسید که از طرح بحث «رؤیاهای رسولانه» حدود یک دهه می‌گذرد؛ آیا از عدم اجماع عقلا که هیچ، از نادربودن قانع‌شوندگان آن می‌توان عدم صدقش را نتیجه گرفت؟ شاید جواب محتمل این باشد که هنوز برای قبول آن زمان لازم است. در این صورت می‌توان پرسید که چه مقدار زمان برای قبول و اقناع عقلا لازم است؟ بیست سال، پنجاه سال، صد سال؟ اگر ملاکی در میان نباشد (که ظاهراً نیست) هر اقلیّتی می‌تواند بگوید ما روزی به اکثریّت می‌رسیم و به این ترتیب «اجماع عقلا» به عنوان معیار صدق دیگر ارزش چندانی نخواهد داشت.

نوبل و ادبیات جهان

                                                                                                                       شنبه ۲۵ مهر ۱۴۰۵

امسال جایزه نوبل ادبیات به اَن کارسن شاعر، جستارنویس و مترجم کانادایی، تعلق گرفت. آکادمی سوئد از آثاری تقدیر کرد که مرز شعر، نثر، ترجمه و پژوهش ادبی را جابه‌جا می‌کنند و سنت ادبی یونان باستان را به شکلی خلاقانه با ادبیات معاصر پیوند می‌زنند.

گشتی زدم ببینم به شیوه‌ی همیشگی می‌توانم شعر کوتاهی برای یافتن و احیاناً ترجمه بیابم. چندتایی یافتم ولی نتوانستند مرا مجاب کنند. آنچه آکادمی نوبل در توصیف او گفته قابل انطباق بر بسیاری از نویسندگان دیگر است؛‌ پس چرا او؟ اگر نوبل جایزه‌ای عادی بود طبعاً می‌شد گذاشت به حساب سلیقه ولی نوبل به عنوان جایزه‌ای -نه تنها فراملّی بلکه- جهانی تلقی می‌شود و این نوع انتخاب جای سؤال دارد. در رشته‌هایی مانند پزشکی و فیزیک و کلاً علوم تجربی به‌خاطر عینی‌بودن معیارهای داوری تکلیف مشخّص است ولی به ادبیات که می‌رسیم، نقش سلیقه در انتخابهای نوبل خیلی به چشم می‌‌آید. در ادبیات اختلاف سلیقه حذف‌شدنی نیست؛ مسئله این است که آیا نهاد داوری می‌تواند دلایل انتخاب خود را به‌گونه‌ای عرضه کند که از سلیقه‌ی شخصی فراتر برود و در برابر نقد عمومی پاسخ‌گو باشد یا نه.

 

انتقادهای قدیم‌تر به نوبل یکی شامل محدودبودن داوری آثار به یک گروه و سلیقه‌ی محدود و دوم اختصاص اغلب برندگان به فرهنگ ادبی غرب، به ویژه‌ی ادبیات انگلیسی زبان و سنّت یونانی است. تعداد کمتر برندگان زن نیز به تدریج درحال جبران است که فعلاً وارد چون‌وچرایی آن نمی‌شوم.

 

در نقد مطبوعاتی آمریکایی این پرسش مطرح شده که آیا نوبل به‌تدریج به جایزه‌ای برای گروه نسبتاً محدودی از نویسندگان ادبیات نخبه‌گرا تبدیل نشده است؟ واکنش‌های منتقدان سوئدی نیز این بوده که انتخاب کارسن هرچند از نظر ادبی قابل دفاع است، چندان غافلگیرکننده نیست. برخی منتقدان سوئدی گفته‌اند که چرا جایزه‌ای جهانی باید بار دیگر به نویسنده‌ای از این حوزه برسد؛ درحالی‌که ادبیات زبان‌ها و سنت‌های دیگر هنوز سهم کمتری از این اعتبار دارند.

  

نویسندگان غربی به سادگی مفاهیم اسطوره‌ای یونانی را به عنوان میراث جهانی دستمایه می‌کنند (پاشنه آشیل، ایکاروس، پاندورا، اسب تروا...) ولی اگر نویسنده‌ای از شخصیت‌ها و روایت‌های شاهنامه، مهابهاراتا، اساطیر ژاپنی، «فنگ‌شن‌ ینی» (حماسه‌ی کهن چینی) یا داستان‌های آفرینش آفریقایی استفاده کند، احتمال بیشتری دارد که اثرش با برچسب‌هایی مانند «فرهنگ بومی»، «ادبیات منطقه‌ای» یا «بازخوانی یک سنت خاص» معرفی شود. یادداشت گذشته را به یاد بیاورید؛ بین سخنان سطحی یک سیاستمدار و انتخابی فرهنگی حتماً فاصله‌ای زیاد وجود دارد ولی گاه یک قصور کوچک در عرصه‌ی فرهنگ بسیار زیان‌بارتر از تقصیر اهل سیاست است و بیشتر به چشم می‌آید چون نابرابری فرهنگی صرفاً به توزیع اعتبار میان نویسندگان مربوط نیست؛ این نابرابری به‌تدریج تعیین می‌کند کدام تمدّن‌ها نماینده‌ی میراث مشترک بشریت تلقی شوند و کدام تمدّن‌ها در جایگاه حاشیه‌ای تاریخ باقی بمانند. سیاستمداران می‌توانند بعدها همین سلسله‌مراتب نمادین را به تقابل‌های سیاسی ترجمه کنند.

  

صادقانه می‌گویم که -نویسندگان ایرانی و نویسندگان بزرگ درگذشته به کنار- از نادیده‌گرفتن آدونیس، کن شوئه، جویس کرول اوتس، توماس پینچن، ‌مارگارت اتوود و دان دلیلو در چندسال اخیر سر درنمی‌آورم. اگر نوبل -به درستی- در پی جبران نابرابری تاریخی سهم زنان است، چرا -علاوه بر برخی از افرادی که نام بردم و آلیس واکر و الکسیس رایت که به جهان انگلیسی‌زبان تعلّق دارند- النا پونیاتوفسکا، لیودمیلا اولیتسکایا، آرونداتی روی و چیما ماندا نگوزی آدیچی نباید دیده شوند؟

  

فراموش نکنیم که نام و سابقه‌ی یک جایزه به تنهایی تضمین اعتبار آن نیست. اگر به تدریج یک جایزه به نویسندگان غالباً متوسّط تعلّق بگیرد و تعداد بیشتری از نویسندگان بزرگ بیرون دایره بمانند، ممکن است جایزه‌نگرفتن از آن بر جایزه گرفتن ارجحیّت داشته باشد. فتأمّل.

 

مرتبط: ایران و نوبل ادبیات

جنگ جهانی تصویرها

                                                                                                                  سه‌شنبه ۲۱ مهر ۱۴۰۵

سخنان اخیر روبیو دارای سه بخش مهم درباره‌ی ایران بود: حمله خشایارشا به آتن، بازگشت ریشه‌ی تمدّن غرب به یونان و مرگ‌پرستی روحانیان ایران که فرقه‌ی مرگ‌اند برخلاف «ما». روبیو فقط از جمهوری اسلامی انتقاد نمی‌کند بلکه نزاعی سیاسی در زمان حال را در قاب رویارویی تاریخی یونان و ایران قرار می‌دهد. در این روایت غرب نه فقط وارث تمدّنی بزرگ بلکه وارث منش و اخلاقی خاص است و رقیب امروزی آن نه فقط یک حکومت بلکه نماینده‌ی فرهنگی تصویر می‌شود که درست در نقطه‌ی مقابل آن قرار دارد.

 

کمی به عقب برگردیم و هیاهوی پیرامون فیلم «اودیسه» را بازببینیم. یک اختلاف سلیقه‌ی هنری به واکنشی عجیب انجامید که ساکنان بخشی از جهان که غربش می‌نامیم درباره‌ی بخشی از هویّت خود نشان دادند. درباره‌ی فیلم «۳۰۰» نیز آیا چنین واکنشی در کار بود یا خیر، افکار عمومی غرب آن را به سادگی پذیرفت؟ فیلم سیصد علاوه بر نادقیق بودن تاریخی نشان‌ داد که اسپارتی‌ها بدن‌هایی آرمانی (و امروزی!)، اراده‌ای ستودنی و فردیّتی قهرمانانه دارند؛ سپاه ایران در برابر غالباً توده‌ای انبوه، غریب، هراس‌آور و فاقد فردیت بودند. همین حساسیّت در بازنمایی رایج تصویر مسیح نیز به چشم نمی‌خورد و گرچه آرام آرام تغییرهایی صورت می‌پذیرد ولی همچنان تصویر غالب مرد بور با چشمان روشن است نه شخصی با ویژگی ساکنان غرب آسیا. (پیتر هگسث هنگام نقل قول از انجیل، بخشهایی از دیالوگ «داستان عامه‌پسند» را خواند؛ تعجّب نمی‌کنم که دانش روبیو از تاریخ، محدود به فیلم ۳۰۰ باشد)

 

این تفاوت تصویرسازی را در نامگذاری‌ها نیز می‌توان دید. طرف مسلط غالباً خودش را به‌عنوان یک مورد خاص معرفی نمی‌کند؛ خودش را معیار عام می‌گیرد و دیگری را به‌صورت یک مورد محدود و مشخص نام‌گذاری می‌کند. «ادبیات» ظاهراً عام است؛ «ادبیات زنانه» نوعی ادبیات خاص. «فلسفه» می‌تواند بی‌هیچ صفتی به سنتی عمدتاً اروپایی اشاره کند امّا برای سنّت‌های دیگر معمولاً قیدهایی لازم می‌شود: فلسفه‌ی اسلامی، فلسفه‌ی هندی، فلسفه‌ی چینی. «شرق‌شناسی» هم نام یک حوزه مطالعاتی است که شرق را موضوع شناخت قرار می‌دهد؛ اما معادل «غرب‌شناسی» نه همان سابقه نهادی را دارد و نه همان جایگاه را در تقسیم‌بندی دانش.

 

یک چرخش مهم تاریخی: روبیو از وزیر خارجه‌ی کشور مهاجم به ایران در زمان ما به مدافع تمدّن غرب در گستره‌ی تاریخ تبدیل شده است. شایگان جوان یکی از معقول‌ترین سخنگویان گفتمان نقد استیلای غرب بود که ابتدا با پذیرش دوگانه‌ی شرق و غرب، آن را معکوس کرد و آسیا را در برابر غرب قرار داد. هانتیگتون سپس در سال ۱۹۹۳ می‌گوید سیاست جهانی وارد مرحله‌ای می‌شود که در آن تمدن‌های غیرغربی دیگر صرفاً موضوع تاریخ نیستند بلکه در شکل‌دادن به تاریخ نیز مشارکت می‌کنند. او می‌نویسد که پس از جنگ سرد مرکز سیاست جهانی به تعامل غرب با تمدن‌های غیرغربی منتقل می‌شود. روایت دفاعی روبیو الزاماً علامت ناتوانی مادی نیست بلکه نشانه‌ی آن است که قدرت غالب دیگر نمی‌تواند خود را صرفاً به‌عنوان گسترش طبیعی نظم مطلوبش معرفّی کند؛ باید نشان دهد چه کسی تهدیدش می‌کند و چرا اقدامش ضروری است.

 

ایران کجاست؟ هانتیگتون می‌نویسد که ایران از نظر وسعت جمعیّت، موقعیّت جغرافیایی، سنت تاریخی، منابع نفتی و سطح توسعه، شرایطی دارد که می‌تواند آن را به دولت مرکزی تمدّن اسلامی تبدیل کند امّا شیعه‌بودن اکثریت ایرانیان -در جهانی که حدود نود درصد مسلمانانش سنی‌اند- و نیز جایگاه زبان فارسی در مقایسه با عربی، موانعی در برابر این نقش ایجاد می‌کنند. در جایی دیگر رابطه‌ی ایران با اسلام را با رابطه برزیل با آمریکای لاتین مقایسه می‌کند: کشوری که برای رهبری حوزه تمدنی خود ظرفیت‌هایی دارد امّا تفاوت‌های درونی آن حوزه مانع ایفای کامل این نقش است. هانتیگتون ایران را در یک نقشه طبقه‌بندی می‌کند؛ روبیو برای آن در یک داستان نقش تعیین می‌کند.

 

روبیو در عبارتی تأمّل‌برانگیز می‌گوید یونانیان نه‌تنها تاریخ را شکل دادند، بلکه «خودِ تاریخ را به ما دادند». استدلالش این است که بخش بزرگی از شناخت ما درباره تمدّن‌های باستانی از طریق نوشته‌های مورخّان یونانی به دست ما رسیده است. پس غرب وارث دو امتیاز است: هم تمدّنی که تاریخ را ساخته و هم سنّتی که تاریخ دیگران را ثبت کرده است. روبیو در ادامه می‌گوید که فرهنگ‌های دیگر بیشتر به درون خود نگریسته‌اند و ثبات و گذران زندگی هدف عالی آن‌ها بوده است. این عبارت از نقل‌قول پیشین مهم‌تر است چون برتری فرهنگی غرب را آشکارتر می‌کند. قابل حدس است که اگر روایت ایرانیان از جنگ ترموپیل در دسترس بود تا چه حد با روایت یونانیان تفاوت داشت. فکر می‌کنید رسانه‌های مسلط فعلی غرب کاری متفاوت انجام می‌دهند؟ فقط کافی است جای تاریخ و رسانه را در بند بالا عوض کنید.

 

روبیو در پی ساختن یک احساس تعلّق مشترک میان آمریکا و اروپا است. برای چنین هدفی «اسلام» دشمن مناسبی نیست؛ بیش از حد گسترده و ناهمگون است، کشورهای مسلمان هم‌پیمان غرب آن را نمی‌پسندند و بسیاری از مسلمانان نیز در جوامع غربی زندگی می‌کنند. «ایران» امکان دیگری فراهم می‌کند: می‌توان یک رقیب سیاسی معاصر را با دشمنی تاریخی ایران و یونان پیوند زد و از آن تصویری روشن‌تر و عاطفی‌تر ساخت. (فراموش نکنیم آتن تا سال ۲۰۲۰ تنها پایتخت اتحادیّه اروپا بود که مسجد رسمی نداشت. مسجد رسمی آتن در نوامبر آن سال، پس از سال‌ها تأخیر اداری و اعتراض‌های سیاسی و اجتماعی افتتاح شد)

 

بخشی از مخالفان جمهوری اسلامی می‌گویند خصومت آمریکا با حکومت ایران را نباید با خصومت با مردم ایران یا با خود ایران یکی گرفت. این استدلال روی کاغذ از نظر منطقی کاملاً معقول است: می‌توان با یک نظام سیاسی مخالف بود، اما از استقلال کشور، مردمش و حق تعیین سرنوشت آنان دفاع کرد. مشکل زمانی پدیدار می‌شود که زبان سیاست‌مدار آمریکایی از مرزبندی میان حکومت و جامعه ایران فراتر می‌رود. وقتی روبیو برای توضیح هویت غرب، یونانیان را در برابر سپاه ایران قرار می‌دهد و سپس ایران معاصر را مثال می‌زند، پرسش دیگری پیش می‌آید: چرا برای بیان تقابل امروز باید از آن رویارویی باستانی مدد گرفت؟ اینجا دیگر گفتن «ما فقط با جمهوری اسلامی مشکل داریم» به‌تنهایی کافی نیست. باید روشن شود که منظور از «ما» و «ایران» در این منازعه چیست؛ حکومت، ساختار قدرت، سیاست خارجی، ملت یا جایگاه تاریخی کشور؟ پس سه مسئله را باید از هم جدا کرد: دشمنی با حکومتی، مقابله با یک قدرت منطقه‌ای و رویارویی تمدنی. سخنان روبیو عملا به سوی شقّ سوم حرکت می‌کند. این را کنار سخنان مکرّر ونس درباره خطر مهاجران غیراروپایی و تهدید نابودی تمدنی ترامپ خطاب به ایران بگذاریم به یک دستور زبان فکری مشترک می‌رسیم.

Strait Wide Shut

حاشیه بر اخبار -۱۱۷                                                                                     پنجشنبه ۱۶ مهر  ۱۴۰۵

مارکو روبیو: ایران «کنترل کامل» تنگه را از دست داده و رفت‌وآمد نفت تقریباً به سطح پیش از جنگ برگشته است.

داده‌های کپلر: سه‌شنبه فقط هفت کشتی کالایی از تنگه عبور کرده‌اند و انتقال نفت خام به پایین‌ترین حد دوماه اخیر رسیده است.

- تنگه باز است ولی کشتی‌ها خبر ندارند.

  

کمیسیون پزشکی قرار است ۱۹ مهر ۱۴۰۵ وضعیت بیرانوند را بررسی کند

بیرانوند: به جان دو فرزندم، هیچ‌وقت دنبال معافیت پزشکی نبوده‌ام.

- اخلاق و فوتبال پیش‌کش؛ به جان دو فرزندت رحم کن.

  

اهتزاز پرچم ایران توسط یمنی‌ها در المخا، نزدیک تنگه‌ی باب‌المندب

- در سیاست هم استعاره از تصریح موثرتر است؛ پرچم ایران لب مرز اسرائیل را که یادتان هست؟

  

اصغر فرهادی: چه کسی از آمریکایی‌ها خواسته ما را نجات دهند؟

- استفهام انکاری جواب نمی‌دهد اصغر؛ برو تو کار استفهام توبیخی.

  

نام مهدی تاج و ۵ متهم دیگر در پرونده اختلاس فدراسیون فوتبال

- تاج یک کشو معروف دارد که برای برخی پرونده‌ها مثل سیاهچاله است برای نور. گمانم دنیامالی یک کشو مشابه داشته باشد.

قاضی آمریکایی دستور رسیدگی به پرونده پرویز ثابتی را صادر کرد 

- حالا وقت رژه‌ی ساواک‌طلبان در فلوریداست.

ترامپ: نیروی نظامی ایران را نابود کردیم.

ترامپ (دو روز بعد): ایران می‌تواند لس‌آنجلس و سن‌دیگو را نابود کند.

فینیس: می‌ترسم ترامپ کالیفرنیا را بمباران کند و گردن ایران بیندازد.

- نظام حتّی از دشمن هم شانس نیاورد.

پیشین: اقتصاد سیاسی براندازی

جایی پشت دریاها

                                                                                                               سه‌شنبه ۱۴ مهر  ۱۴۰۵

پیرامون دریا

کران گسترده تا کجا؟

  

پرسش ماهی قرمز

در قفس بلوری

میان پرسه‌ها

با گامهای کوچکم چرا

تنها خودم را می‌بینم 

و تنها خودم و تنها...

  

رازی است بی‌گمان اینجا

پدربزرگ و مادربزرگ

هرگز نگفتند برایم داستان نهنگها را

  

در این اندیشه‌ام که 

کجایند، کجا؟

 

شعر از هاردیک وایدیا

۱۵ مهر، سالزاد سهراب سپهری

جنگ شطرنج و پوکر

                                                                                                                      شنبه ۱۱ مهر ۱۴۰۵

     

زندگی در ایران و تاحدودی در منطقه در حال تعلیق است. نه راهی به پیش است و نه پس. پس از امضای تفاهم‌‌نامه‌ی اسلام‌‌آباد، ایران که خروج از این جنگ را بدون دستاورد نمی‌خواست تلاش کرد تنگه‌‌ی هرمز را به عنوان اهرم فشار جدید خود قرار دهد که این کار به محاصره‌ی دریایی و سپس هوایی ایران انجامید. حالا تنگه و محاصره هم به مشکلات دو طرف از مسئله‌ی هسته‌ای گرفته تا دیگر موارد قبل از جنگ افزوده شده است. دو راه پیش روست:

  

یک. اختلاف‌نظر ادّعایی درباره‌ی اینکه کدام یک قدم اوّل را بردارند با توجّه به ناامنی در تنگه‌ی هرمز، انتخابات پیش‌رو و گرانی نسبی سوخت در امریکا (ابزار فشار ایران) و محاصره و تحریم ایران (ابزار فشار امریکا) خاتمه یابد و دو طرف بکوشند راهی برای مصالحه بیابند.

 

دو. امریکا تلاش کند این‌بار با حمله‌ای گسترده و قاطع ایران را به تسلیم وادار کند. «قاطع» از این جهت که با توجّه به کمبود مهمّات پدافندی، ادامه‌دارشدن جنگ می‌تواند باعث خسارت بیشتر مراکز نظامی امریکا شود. برخلاف آنچه ترامپ می‌گوید که «پیروزی» بر ایران به پس از انتخابات موکول شده، ممکن است برای جلوگیری از باخت در انتخابات زودتر دست به کار شود؛ آن‌چنانکه پیش از این نیز این کار را کرده بود.

  

اگر کمترین عقلانّیتی در هیئت حاکمه‌ی امریکا باشد راه اوّل را برمی‌گزیند ولی روانشناسی ترامپ راه دوم را محتمل‌تر می‌کند. آنچه ممکن است حمله را به تأخیر بیفکند ادّعای تمام‌شدن نفت صادراتی ایران است که طبق انتظار ترامپ و اطرافیانش باید به بحران اقتصادی عمیق‌تری در ایران بینجامد. اگر چنین شود حتّی بدون جنگ هم تحمیل خواسته‌ها بر نظام حاکم ممکن خواهد بود. برخی مقامهای ایران تهدید کرده‌اند که اگر ایران نتواند نفت صادر کند،‌ دیگر کشورهای منطقه هم نخواهند توانست؛ یعنی ایران حملاتی پیش‌دستانه را برای تعمیق بحران انرژی انجام خواهد داد. این کار باز به افروخته‌شدن آتش جنگ خواهد انجامید. 

 

حکایت ترامپ مانند آن دیوانه‌ای است که سنگی در چاه افکند که هزار عاقل هم نتوانستند دربیاورند. روش ایران به قول یک تحلیلگر ژاپنی مانند شطرنج است که هر حرکت با حرکتی کمابیش قابل محاسبه و پیش‌بینی جواب داده می‌شود و استراتژی بازی کمابیش مشخّص است امّا ترامپ پوکرباز است و تلاش می‌کند با اعمال ناگهانی و غافلگیری قمارگونه کار خود را پیش ببرد. تا اینجا ترامپ نبرده و ایران نباخته و پس از این هم عاقبت ماجرا نشان می‌دهد که کدامیک از این دو روش در سیاست بین‌الملل مؤثّرتر است.

کشف مادرانگی

لحظه‌های سینمایی -۱۳                                                                                   جمعه ۳ مهر ۱۴۰۵

شخصیّت سیلوی در «داستانهای موازی» ادامه‌ی پرسونای آشنای ایزابل هوپر به عنوان زنی سرد،‌ منزوی و درون‌گراست. هوپر در بیشتر فیلمها تنهاست و همراه دائمی مردی ندارد چه رسد به فرزند. در این فیلم آن‌چنان که پیشتر درباره‌اش نوشتم،‌ نویسنده‌ای گوشه‌گیر، ناکام و در حال تقلّاست. در پایان فیلم امّا لحظه‌ای است که به خاطره‌ی ما از لحظات ناب و جاودان سینما می‌پیوندد.

جوان خلافکار پس از ارتکاب اشتباهات زیاد و طرد از سوی تمام شخصیّتهای فیلم، مغلوب و درهم‌شکسته به خانه‌ی سیلوی برمی‌گردد. اینجا تمام عناوین و صفات اعتباری زن و پسر فرومی‌ریزند. نه زن دیگر صاحبخانه، کارفرما و نویسنده است و نه جوان، دزد، کارگر و نویسنده‌نما. جوان پسر درمانده‌ی جویای مأمنی است که خود را به آغوش زن می‌افکند و ما برای لحظه‌ای بهت‌زدگی را در چهره‌ی سیلوی/ایزابل می‌بینیم. او امری غریب را درون خود کشف می‌کند. 

 

زن همیشه تنها بوده و به نظر نمی‌آید که در گذشته نیز همسر و فرزندی داشته باشد ولی ناباوری کشف احساس گنگ مادرانگی در چهره‌ی او دیده می‌شود. او ابتدا خیلی معمولی جوان را در بر می‌گیرد امّا بعد دستهایش را دور او حلقه می‌کند. فیلم خیلی روی این لحظه‌ی رمانتیک مکث نمی‌کند. از فردا اوضاع عوض می‌شود یعنی لوسی تصمیمش درباره‌ی ترک خانه را عوض می‌کند؛ می‌خواهد بماند و زیر بال‌وپر جوان را بگیرد. مانند بسیاری از لحظات درخشان سینما این تغییر بدون کلام و در سکوت رخ می‌دهد یعنی همان عنصر کم‌یابی که در دیگر دقایق فیلم غایب است. 

 

پیشین: شلوارت را پایین نکش

زیر سقف کوتاه

                                                                                                           سه‌شنبه ۳۱ شهریور ۱۴۰۵

زیر سقف کوتاه

کسی اینجا در سرخی صبح

جرعه‌ای نوشیده است

کسی اینجا بی‌پروا خندیده است

                                      مرگ در کاسه‌ی سر

حشرات موسیقی‌دان

                       از جایی

                             با حنجره‌های کوچک غم می‌خوانند

ساز سربازی،‌ نتهای سبک را

در کافه‌ی آزادی می‌چرخاند

صندلی‌های قرمز را

                      در ایوان بگذارید

باران می‌‌آید*

  

جواد مجابی (۱۳۱۸ - ۱۴۰۵)

*بخشی از شعر «زیر سقف کوتاه»

همزیستی با مجهولات

جمله‌های سینمایی -۹۲                                                                             چهارشنبه ۲۵ شهریور ۱۴۰۵

DTF St.Louis 2026

کارآگاه پلیس دسته‌کلیدش را به همکارش نشان می‌دهد:

ببین.. من تو دسته‌کلیدم سه‌تا کلید ناشناس دارم. کلیدای قدیمی. نمی‌دونم چه‌کار می‌کنن ولی بازم نگهشون داشتم چون زمانی قفل جایی رو باهاشون باز می‌کردم. خوب اگه قرار باشه اون رو دوباره باز کنم چی؟ ناشناس‌ها بخشی از دسته‌کلیدن. مجهولات بخشی از زندگی‌ان.

Undoing 2020

جاناتان فریزر (هیو گرانت): فرزندپروری در دوران مدرن در این خلاصه میشه که تا زمانی که بتونیم بچه‌ها رو از واقعیّت دور نگه داریم تا وقتی بالاخره وارد دنیای واقعی شدن نتونن با اون کنار بیان و به خودشون صدمه بزنن.

Sirens 2025

گوین به کیکی: تو خواهر نداری،‌ نه؟ خواهرا به هم تیکه می‌اندازن و همدیگه رو تیکه پاره می‌کنن ولی هیچ‌کس تو رو مثل خواهرت نمیشناسه و بیشتر از اون دوست نداره.

Just Play Dead 2026

پدربزرگم می‌گفت، سرما می‌خوری، دکتر می‌ری، هر کاری که دکتر می‌گه انجام می‌دهی، بعدش دو هفته طول می‌کشه تا خوب بشی ولی اگه هیچ کاری نکنی ۱۴ روز طول می‌کشه.

DTF St.Louis 2026

مدرن لاو (نام مستعار پیتر سارسگارد):

هیچ کس نرمال نیست. مردم فقط از اون طرف خیابون اینجور به نظر میان.

 

پیشین: کاشفان فروتن دوزخ

صداگذاری روی واقعیّت

                                                                                                                شنبه ۲۱ شهریور ۱۴۰۵

فیلمسازی بر اساس «چشم‌چرانی» همانقدر که به‌خاطر اصل خود ایده جذّاب است،‌ می‌تواند خطرناک هم باشد چون طیّ سالها به‌اصطلاح رسّ‌ آن کشیده شده و فیلمهای پرشماری -از سینمای هنری تا عامه‌پسند- بر اساس آن ساخته شده‌اند. فیلم «داستانهای موازی» فرهادی که گویا بر اساس فیلم معروف کیشلوفسکی ساخته شده، چیزی جز دیدزدن با تلسکوپ را از آن فیلم نگرفته و معلوم نیست که چرا «برداشت آزاد» یا حتّی اقتباس از این فیلم خوانده می‌شود. تنها وجه مشترک این فیلم با آن فیلم، موسیقی مختصر و مفید پرایزنر است. چه خوب که فرهادی دست از موسیقی‌هراسی برداشت.

  

فیلم به دو بخش کاملاً مجزّا تقسیم می‌شود، یکی جایی که نویسنده‌ای به بن‌بست‌رسیده (ایزابل هوپر) سه نفر را در ساختمان مقابل زیرنظر دارد و بر اساس آنها رمانی می‌نویسد و دیگری وقتی که خدمتکارش سعی می‌کند با زن روبه‌رویی تماس برقرار کند. نیمه‌ی اوّل به‌ سبب ابهام آشنای ناشی از فاصله بین واقعیّت و تخیّل سرپاست و برخلاف نظر ویراستار سخت‌گیر نویسنده (کاترین دونوو) می‌تواند خواننده/بیننده را به دنبال خود بکشد ولی بخش دوّم که قرار است فاصله‌گذاری فرهادی با فیلمهای مطرح حول این موضوع باشد، در سرازیری می‌افتد.

 

در نیمه‌ی اوّل با نویسنده‌ی ناکام و مسنّی مواجه‌ایم که دست به رؤیاپردازی می‌زند، پس به شیوه‌ی مرحوم هیچکاک می‌توان گفت: «این فقط یک داستان/فیلم است» و خیلی سخت‌گیری نکرد. نویسنده با دیدن دو مرد و یک زن، به سراغ دم‌دستی‌ترین طرح می‌رود یعنی نوعی مثلّث عشقی بین آنها که به قتل می‌انجامد. تبدیل واقعیّت به داستانی که قرار است توجّه خوانندگان را جلب کند. تا اینجا مشکلی نیست امّا وقتی فیلم به نیمه می‌رسد و تعلیق خاصّی باقی نمانده و داستان قرار است بر اساس روانشناسی شخصیّتها و بررسی رابطه‌ی علّت و معلولی بین رمان و زندگی آن سه شخصیّت پیش برود، کار خراب می‌شود.

 

اینجاست که سؤالها شروع می‌شود: دزد جوان در ظرف چه مدّت زمانی و با کدام انگیزه‌ی قوی می‌تواند یک رمان را رونویسی کند؟ آن سه شخصیّت که از فرط فشردگی کار روزانه فرصت استراحت کافی ندارند چطور می‌توانند این رمان را بخوانند؟ بقیّه‌ی جزئیّات -مثل فراموش‌کردن آن همه کاغذ روی میز در کافه- درست طرّاحی شده‌‌اند؟ تا برسیم به تأثیر تخیّل روی واقعیّت. سه نفر ساختمان روبه‌رو آدمهای حرفه‌ای و معقولی به نظر می‌رسند؛ واقعاً پیر متأثّر از رمان خانم نویسنده به برادر و همکارش شک می‌کند و به آن شکل ناشیانه می‌خواهد آنان را دید بزند؟ آن هم وقتی کارگران هنوز استودیوی آنان را ترک نکرده‌اند؟ مستخدم دقیقاً باید در همین اثنا از راه برسد؟ از میان انگیزه‌های بسیاری که برای ورود او به آپارتمان بغل می‌توان برشمرد، چرا مستخدم فکر می‌کند که پیر برای دیدزدن آنها وارد آنجا شده است؟ در ضمن فراموش نکنیم که پیر می‌داند که با رفتن روی بالکن، خود را در معرض دید جوان چشم‌چران روبه‌رو بلکه همه‌ی عابران خیابان می‌گذارد. زن مستخدم چرا با سیلوی تماس می‌گیرد و چرا باید با نیتا درباره‌ی ظنّ خود حرف بزند؟ می‌دانیم همسر کریستوف بیمار است ولی این موضوع و طرح داستانی رمان انگیزه‌ی کافی برای تعرّض به نیتاست؟ واقعیّت پر از ندانسته‌ها، شک و پرده‌پوشی است؛ چرا اینجا شخصیّتها هرآنچه می‌دانند -به شیوه‌ی سریالهای ایرانی- با دیگران در میان می‌گذارند؟

 

واقعیّت بسیار پیچیده و تودرتوست، داستانهایی موفّق‌اند که نوک کوه یخ را به خواننده/بیننده نشان می‌دهند و بقیّه را به عهده‌ی او می‌گذارند. اگر کسی تلاش کند که واقعّیت خود را به مثابه‌ی دانای کل با تمام جزئیّات بازسازی کند،‌ بعید است موفّق شود چون ما واقعاً دانای کل نیستیم. برای کوتاه‌کردن سخن بد نیست نگاهی به یک فیلم با همین درونمایه و بازسازی آن بیندازیم. از میان بسیار فیلمهای بر اساس دیدزدن که در نقدها فیلم فرهادی را با آنها مقایسه کردند، یک فیلم از قلم‌ها افتاد. فیلم «آپارتمان» با بازی همین ونسان کسل و مونیکا بلوچی یک فیلم کالت فرانسوی است که اگر پایان‌بندی مناسبی داشت، می‌توانست یک اثر برجسته‌ی جهانی هم باشد. موتور محرّک فیلمْ مونیکا بلوچی و هاله‌ی اسرارآمیز و دلپذیر اطراف اوست. در بازسازی امریکایی این فیلم (Wicker Park) کل رمزوراز فیلم اصلی با ورّاجی دایان کروگر و دیگر شخصیّتها از بین می‌رود. نیمه‌ی اوّل فیلم «داستانهای موازی» بیشتر مبتنی بر مشاهده است ولی وقتی نوبت به صداگذاری روی آن می‌رسد؛ داستان افت می‌کند. کاش یکی به سخت‌گیری ویراستار سیلوی پیش از ساختن فیلم بعدی فرهادی فیلمنامه‌اش را بخواند.

کاپیتولاسیون فحّاشی

                                                                                                             دوشنبه ۱۶ شهریور ۱۴۰۵

  

فردوسی‌پور در نقد رفتار زننده‌ی خداداد عزیزی کلمه‌ی «کاپیتولاسیون» را به کار برده که -گرچه خیلی در این زمینه‌ی خاص معنا نمی‌دهد ولی- به خاطر داشتن معنای رانت یا امتیاز ویژه دل ارزشی‌ها را به درد آورده است. آنان می‌گویند که اگر اینطور بود عزیزی با محرومیّت مواجه نمی‌شد. نسبت چیزی که -طبق ادعا- عالیشاه به عزیزی گفته با فحاشی او از زمین تا آسمان است ولی نسبت جریمه‌ی این دو نفر یک به چهار است و رانت یعنی همین. خود عزیزی هم بعد گفت که او یکی گفت و من صدتا جواب دادم. تازه کمیته‌ی انضباطی رفتارهای پیشین او را توجیه «تشدید» مجازات وی دانسته و گرنه لابد کمتر از این بود.

 

موضع‌گیری‌های سیاسی، سفر تبلیغاتی به جنوب لبنان در معیّت حاج حسین یکتا و ترس از تبدیل‌شدن امثال او به یک علی کریمی دیگر دلایلی برای مماشات با لمپن‌مآبی و رفتارهای خارج از نزاکت اوست. مداراکردن‌های نابجا از قاب تلویزیون شروع شد، تا برنامه‌های اینترنتی ادامه یافت و به اینجا ختم شد (یا نشد؟).

 

این کوتاه‌آمدن‌ها به تیمی که در آن پست دارد نیز بی‌ربط نیست. پرونده‌ی مهروموم‌شده‌ی بیرانوند و حماسه‌ی کشاله‌ی ران شجاع خلیل‌زاده نمونه‌های کوچکی از سابقه‌ی این اغماض بی‌دلیل است که اوّلی خیلی راحت می‌توانست به قیمت از دست‌رفتن قهرمانی برای تراکتور تمام شود.

 

عزیزی یک دوره‌ی کوتاه دوساله (از سال ۹۶ تا ۹۸) در تیم ملّی بود با یازده گل زده. در تیم ملّی و تیمهای باشگاهی کمتر وقتی بود که با سرمربّی به مشکل نخورد. در زمان اوج یعنی سرمربّی‌گری مایلی‌کهن به‌خاطر بی‌نظمی از ترکیب اصلی خارج شد. در تیم کلن پس از درگیری با مربّی و یک هوادار آن تیم را ترک کرد. در لیگ امریکا پس از اختلاف با سرمربّی بیش از یک‌سال دوام نیاورد. بعد از جام جهانی و پس از بی‌اعتنایی به پورحیدری (در بازی دوستان با کویت) از تیم ملّی برای بازیهای آسیایی کنار گذاشته شد. در زمان بلاژویچ نیز سوءرفتارش باعث شد از اردوی تیم ملّی بیرون برود و در پاس پس از درگیری با مصطفی دنیزلی از تیم اخراج شد. فکر می‌کنم این‌ها برای ترسیم سابقه‌ی رفتار او کافی باشد.

 

نوع برخوردهای انضباطی باید چیزی بین حذف کامل و نادیده‌گرفتن باشد. نه تنها عزیزی بلکه هر کس دیگری باید امکان اصلاح رفتار داشته باشد ولی آسان‌گیری‌های فدراسیون فعلی که کارنامه‌ای مشحون از لاپوشانی دارد، عملاً ترویج‌دهنده‌ی این رفتارهاست. فدراسیونی که جنجال شیتیل‌گیری رئیس کمیته‌ی داوران را جوری «مدیریّت» کرد که گویی اتفاقی نیفتاده است و برکناری دبیر خاطی‌اش را با انتصاب جدید جبران کرد. با این روند انتظار اینکه آینده متفاوت از گذشته باشد امری بیهوده به نظر می‌رسد.

ساختار سیاسی بی‌سر

طرحی برای معضل حکمرانی در ایران                                                                یکشنبه ۸ شهریور ۱۴۰۵

  

ایران در طول تاریخ کمتر بدون یک شاه یا شخصی بوده است که با هر عنوانی در رأس ساختار سیاسی قرار گرفته باشد. همیشه کسی بوده که حرف اوّل و آخر را بزند. انقلاب ۵۷ قرار بود که این نظم را عوض کند ولی در نهایت شکل تغییریافته‌ای از آن سابقه‌ی سخت و صلب تاریخی شد. اتّفاقاً برخی آزادی‌های ناگزیر اجتماعی که به پیشرفتهای علمی و فلسفی انجامید حاصل زمانی است که ایران دارای چند حکومت غیرمتمرکز بود و انسدادها از زمانی آغاز شد که یکپارچگی کشور به بازتولید حکومت تک‌نفره انجامید. بین حکومت استبدادی و حکومت چندپاره باید راهی تازه برای حکمرانی جست.

 

از اوایل اسفند ۱۴۰۴ تا کنون ایران یک وضعیّت کمابیش بی‌سابقه را تجربه می‌کند و آن هم ساختار سیاسی بی‌سر است. البتّه اسماً رهبری وجود دارد ولی صاحب آن بیانیّه‌ها کالعدم است یعنی بود و نبودش خیلی به چشم نمی‌‌آید. لائوتسه در کتاب «تائو ته چینگ» می‌گوید که رهبر ایده‌آل کسی است که خود را خیلی در تصمیم‌گیری‌ها به رخ نمی‌کشد و جوری رفتار می‌کند که جامعه پیشرفت‌ها را متعلّق به خود می‌داند و نقش چندانی برای او قائل نیست. البتّه وضعی که لائوتسه توصیف می‌کند کاملاً آگاهانه است ولی شرایط فعلی اجباری و از سر ناگزیری است.

 

بسیاری از تغییرهایی که در سطح اجتماع می‌بینید حاصل فقدان یک رهبر بکن‌نکن‌گوست. بخشی وسیعی از جامعه چه در سطح خیابان و چه در تولیدهای جامعه‌ی مجازی، مرزهای آزادیهای عرفی را گسترش می‌دهند و محدودیّتها را به عقب می‌رانند. همانقدر که این مسأله باعث «گریه‌»ی فلان نماینده‌ی تندرو می‌شود، ‌سبب خشم کسانی نیز می‌شود که فکر می‌کردند ساختار سیاسی فعلی با تغییر ظاهر اجتماع به فروپاشی نزدیک می‌شود، ‌حال آنکه مقدار انعطاف «نظام» گویا بیشتر از این حرفهاست. تمام اینها بدون فرض غیاب خامنه‌ای اوّل سخت به دست می‌‌آمد.

 

وضعیّت کنونی آچمز جنگی هم که باعث فشار زیاد افکار عمومی به ترامپ شده است، با حضور خامنه‌ای اوّل به احتمال قریب به یقین به نفع امریکا به هم می‌خورد. او احتمالاً هر دو روز یک‌بار با عفّت کلام مشهورش رئیس‌جمهور امریکا را می‌‌نواخت و ترامپ هم که به گرفتن تصمیم‌های لحظه‌ای و واکنشی شناخته می‌شود شاید عکس‌العملی نشان می‌داد که مجالی برای رجزخوانی‌های ایران باقی نمی‌گذاشت. الآن او -چنان که خودش هم می‌گوید- نمی‌داند دقیقاً با چه کسی روبه‌روست.

 

 خامنه‌ای دوم اگر با رفع تهدیدها و محدودیّتها آفتابی شود هم بهتر است همین رویّه را ادامه دهد یعنی بگذارد که رئیس‌جمهور و رئیس مجلس اوضاع را مدیریّت کنند و ترکیب شورایی فعلی (شبیه به شورای رهبری) تصمیم‌ها را بگیرد و او دست بالا در صورت نیاز مداخله کند. دخالتهای بیش از حد خامنه‌ای اوّل که تا تعیین استاندار فلان استان هم می‌رسید عملاً جایی برای افرادی که با انتخابات نیم‌بند به ساختار سیاسی راه یافته بودند باقی نمی‌گذاشت. بدون جهت نبود که افکار عمومی هر ناکارآمدی در اجتماع را به پای رهبر نظام می‌گذاشت.

 

پزشکیان هم باید از وضع اضطراری کنونی برای گسترش حدود قدرت دولت و غلبه بر نهادهای غیرانتخابی استفاده کند و برای نمونه مشکل فیلترینگ را برای همیشه حل کند و فیلتر را فقط برای سایتهای پورنوگرافیک و دعوتگران به خشونت و اعمال مسلّحانه بگذارد. در طرح «اینترنت پرو» به گمانم فروشندگان فیلتر خودشان را نشان دادند که در نهایت به چه بخشی از حاکمیّت وصل‌اند. این فقط نمونه بود. از عملکرد هماهنگ و «خودسر» (به معنای مثبت) جامعه تا حد زیادی مطمئنم، بخش انتخابی حاکمیّت است که برای به دست‌گرفتن قدرت نیاز به نهیب دارد و این کار نیز به عهده‌ی روشنفکران و فعّالان دلسوز است.