دیانت، تعهّد و مسئولیّت

                                                                                                                  دوشنبه ۱۸ خرداد ۱۴۰۵

جنگ اخیر ستاره‌هایی نیز داشت که مهمترین آنها از دید من پاپ لئو بود. تا پیش از این عادت داشتیم که موضع‌گیری پاپ‌ها را در برابر ناروایی‌های جهان به شکل کلّی‌گویی ببینیم که وظیفه‌ی انطباق آن بر مصادیق به عهده‌ی دیگران گذاشته می‌شد و معمولاً با جواب مستقیم هدف نقد نیز مواجه نمی‌شد. این بار امّا پاپ به طور جزئی به تهاجم امریکا-اسرائیلی اشاره و آن را رد کرد. ترامپ که نمی‌تواند ساکت بنشیند جواب داد و پاپ به‌رغم عدم تمایل به تقابل لفظی با ترامپ به او جواب داد. در سفر به افریقا و اخیراّ اسپانیا نیز روند مخالفت با جنگ را ادامه داد.

مواجهه‌ی مذهب با سیاست را می‌توان ذیل سه طبقه‌ی کلّی دسته‌بندی کرد:

  

یکی معتقدان به جدایی کامل دین از سیاست که فقط تفکیک نهاد دین از ساختار سیاسی نیست بلکه شامل گوشه‌گیری متدیّنان از هر گونه فعالیّت سیاسی نیز می‌شود که آن هم انواع مختلفی دارد. مثلاً رویکرد باطنیان و عرفا نوعی است و مقدّسان تنزّه‌طلب یا منتظران آخرالزمان گونه‌ای دیگر. اینها تلاش می‌کنند که خود را از آسیب‌های پرداختن به سیاست ایمن نگه دارند و ارشاد مؤمنان به دیانت و معنویّت را تنها وظیفه‌ی خود می‌دانند.

 

دوم کسانی‌اند که نه تنها متدیّنان بلکه عالمان دین را دارای وظیفه برای دخالت در سیاست به شکل عملی می‌بینند و معتقدند که آنها شایسته‌ترین افراد برای راهنمایی جامعه‌اند. برجسته‌ترین نمونه‌ی این دیدگاه حکومت روحانیان در نیم‌قرن گذشته ایران است که آسیب‌شناسی خاص خودش را دارد و به اندازه‌ی کافی به آن پرداخته  شده است.

 

سوم کسانی‌اند که گرچه ورود عملی نهاد دین به سیاست را باعث فساد این نهاد می‌دانند ولی اینگونه نیست که نسبت به روند جاری سیاست بی‌تفاوت باشند. اینان با نقد حاکمان از بیرون ساختار سیاسی تلاش می‌کنند در حد توان در جهت بهبود امور حرکت کنند. مهمترین مثال این دیدگاه آیت‌الله سیستانی در عراق است که گرچه روحانیان را از ورود در مناصب سیاسی نهی کرده ولی خود او نقش مهمی در برقراری مردم‌سالاری و نظام مبتنی بر انتخابات در عراق داشته است. به گمان من بدون ایشان ایشان عراق پس از صدام حسین شاید حالا وضعی مانند سوریه یا بدتر داشت.

 

پاپ اخیراً در نقشی شبیه سیستانی رهبر ابرقدرت جهان را نشانه گرفته است. تقابل این دو افول پایگاه اجتماعی ترامپ را تشدید کرد و او را در برابر ایران ضعیف‌تر. اخیراً و با انتشار موضع واتیکان درباره‌ی هوش مصنوعی به نظر می‌‌آید که این نقش‌‌آفرینی وارد حوزه‌های دیگر هم می‌شود. این تغییر رویکرد بزرگترین نهاد رسمی مسیحیّت را باید به فال نیک گرفت. تنها با بی‌تفاوتی گروههای مرجع اجتماعی است که قدرت‌مداران هرچه می‌خواهند می‌کنند. اگر اهل دیانت، دانش و هنر هر کدام به سهم خود در برابر ناراستی‌ها بایستند، بسیاری از گره‌های کور جهان به تدریج باز خواهند شد.

دستاوردهای ترامپ

                                                                                                                  سه‌شنبه ۱۲ خرداد ۱۴۰۵

 

۱- خامنه‌ای اوّل پس از ۱۹ دیماه در بدترین وضع دوران زمامداری خود بود. صدور مستقیم فرمان سرکوب، حکومت را در وضعّتی مشابه تابستان ۶۷ قرار داد و رهبرنظام مقصّر اصلی بود. به طرفةالعینی امّا در کمتر از دو ماه خامنه‌ای به «امام شهید» تبدیل شد؛ نه در پناهگاه زیرزمینی که علی لاریجانی را با چشم‌بند برایش ببرند بلکه در ساختمان همیشگی به همراه خانواده و همسر و فرزند و عروسش. دگرگونی‌ها در سیاست مانند آب‌وهوای بهار است و بخش عمده‌ای از طیف خاکستری ایران فعلاً او را به عنوان مظلوم می‌بینند نه برعکس.

 

۲- تاب‌آوری نظام در فقدان رأس خودش نه تنها مهاجمان و هم‌پیمانان اروپایی بلکه خیلی از منتقدان داخلی و همراهان نظام را نیز غافلگیر کرد. پس از شوک ۲۴ ساعته‌ی ابتدایی که با حمله‌ی متقابل ایران همراه شد، پس از هشت روز رهبر تازه‌ای برای نظام انتخاب شد که در حالت عادی سخت بود به این راحتی به این منصب برسد. شاخ و شانه‌کشیدن ترامپ و لزوم نشان‌دادن پایداری نظام با نشاندن یک نسخه‌ی جوانتر از خامنه‌ای راه را برای مجتبی هموار کرد.

۳- ایران درست مانند جنگ دوازده‌روزه و با فاصله‌ای کمتر (حدود دو ساعت) به حمله به اسرائیل و پایگاههای امریکا در منطقه پرداخت. حمله به اسرائیل به نسبت جنگ قبل با درصد موفقیّت بیشتری همراه شد و حمله به هفت کشور منطقه یکی دیگر از خط قرمزها را پشت سر گذاشت که تا کنون هم ادامه دارد. افکار عمومی جهان ایران را کشوری دید که یک‌ تنه در چندین جبهه با ابرقدرت فعلی دنیا جنگید و تسلیم نشد.

 

۴- آنچه آتش‌بس را بر ترامپ تحمیل کرد،‌ بستن تنگه‌ی هرمز بود. بندهای ۳ و ۴ از تهدیدهای پیشین نظام بود که گویا تیم ویتکاف و کوشنر به ترامپ گفته بودند که ایران بلوف می‌زند و چنین نخواهد کرد. وقتی وزارت خارجه از فرایند تصمیم‌گیری کنار گذاشته شود و کارشناسان مرتبط با ایران را هم ایلان ماسک با طرح کوچک‌کردن دولت مرخّص کند،‌ نتیجه‌ای بهتر از این حاصل نمی‌شود.

 

۵- حمله‌ی متقابل ایران به زیرساختهای کشورهای عرب خلیج فارس از ادامه‌ی حمله به زیرساختهای ایران جلوگیری کرد و عملیّات «خشم حماسی» را به پایان رساند. ایران تا حدّ زیادی با کشورهای عرب به ویژه امارات مماشات کرد وگرنه حتّی درصدی از موشکهایی که روانه‌ی اسرائیل شد می‌توانست خسارتی جبران‌ناپذیر به آنها بزند.

  

۶- همانطور که بخش آفندی ایران به نسبت جنگ خرداد پیشرفت محسوسی داشت، بخش پدافندی نیز با زدن پهپادهای پرشمار و چند هواپیما و جنگنده خودی نشان داد. اصابت اف۳۵ افسانه‌ای بیش از اسقاط هواپیماها ارزش داشت و نشان داد که آن هاله‌ی نامرئی‌بودن در خطر محوشدن است و آینده ممکن است آبستن حوادث دیگری باشد.

 

۷- دسته‌بندی‌های جدیدی در جهان در حال شکل گرفتن است. اروپاییان که در جنگ پیشین آشکارا شادمانی می‌کردند، پس از چشیدن پیامدهای اقتصادی بستن تنگه سکوت و راه خود را جدا کردند. حتّی صدراعظم ابله آلمان که در ماههای گذشته مشغول رجزخوانی بود لحنش کاملاً تغییر کرد و در اروپا نیز صداهای مخالفت اسپانیا و ایرلند و تعدادی دیگر به گوش رسید. در منطقه عمان راه خود را به طور کامل از دیگر کشورهای عرب -چه در بیانیّه‌ها و چه در سازمان ملل- جدا کرد و حتّی حمله‌ی ایران به کشورهای عرب را تلخ ولی اجتناب‌ناپذیر خواند. پاکستان نیز از یک کشور منزوی به مهره‌ای فعال تبدیل شد که بی‌طرف نیست و مانند عمان با ایران همراهی بیشتری دارد.

 

می‌توان دستاوردهای دیگری را نیز برای ترامپ -همچون ورود حشد شعبی به بازی و اعاده‌ی حیثیّت از حزب‌الله- برشمرد ولی به گمانم فعلاً کافی است تا ببینیم مذاکرات چگونه پیش می‌رود. ترامپی که تا دیروز به فکر نابودی تمدّن ایران بود حالا بر سر فلان جمله مشغول چانه‌زدن است و زیر فشار کم‌سابقه‌ی افکار عمومی امریکا، حزب دموکرات و حتّی بخشهای سنّتی جمهوریخواه قرار دارد. 

باخت آرزوزدگان

                                                                                                                     جمعه ۸ خرداد ۱۴۰۵

برای رسیدن به هر هدف یا اقدامی به امید نیاز است؛ امیدی آن‌چنان قوی که بتواند موانع پیش‌رو را کم‌اهمیّت بشمارد و برای رفع آنان چاره‌ای بیابد. حتّی اگر امید تا درجاتی به آرزو بدل شود هم جا دارد ولی اگر این آرزو آن‌چنان بزرگ و رؤیایی باشد که به تنهایی انگیزه‌ی عمل شود و مراحل رسیدن به هدف را ناچیز بشمارد، ممکن است در عمل به فاجعه بینجامد؛ این آرزو گاه گذاشتن حد زمانی ۲۵ساله برای نابودی اسرائیل است و گاه حمله‌ی نظامی به ایران برای تغییر نظام. تفاوت آن امید و این آرزو عقلانیّت است و دوراندیشی.

  

جدال مخالفان حمله‌ی نظامی با مدافعان‌ آن پیش از اسفند ۱۴۰۴ گرچه به ظاهر درباره‌ی قانونی یا اخلاقی بودن/نبودن آن بود ولی در واقع به امکان آن برمی‌گشت. به گمانم حتّی موافقان بل مشوّقان این حمله از سابقه‌ی چنین حملاتی در گذشته خبر داشتند و می‌دانستند اگر چنین کاری توجیه شود فردا هر کشور قدرتمندی می‌تواند آن را دستاویز تجاوز کند ولی رؤیای تغییر نظام ‌آن‌چنان قوی بود که نمی‌گذاشت چشمان خود را باز کنند و عاقبت کار را ببینند.

 

تکلیف اسرائیل مشخّص است که به داشتن تاکتیک قوی و نداشتن استراتژی بلندمدّت شهره است. الگوی عمل اسرائیل ضربه‌ی کوبنده‌ی ابتدایی و بلاتکلیفی در طولانی‌مدّت است. نمونه‌ی آن را در سرزمین‌های اشغالی و اخیراً لبنان می‌بینیم. ترامپ هم پدیده‌ای جدای از دیگر رئیس‌جمهوران امریکاست که به طرز غریبی گرفتار ذهنیّت کودکانه و ساده‌انگار خود است. او و نتانیاهو زوج کاملی را تشکیل داده‌اند. لازم به یادآوری نیست که وی تا اینجا به رغم داشتن بزرگترین ارتش دنیا نتوانست به هیچ‌کدام از اهداف اعلام‌شده (تغییر نظام، از بین‌بردن برنامه‌ی هسته‌ای و انهدام توان موشکی) برسد یا حتّی نظام فعلی را به تسلیم بکشند بلکه مشکلات دیگری را هم آفرید و آن هم شکاف بی‌سابقه در ناتو و بسته‌شدن تنگه‌ی هرمز بود.

 

ایران عملاً از دو اهرم فشار معادل بمب هسته‌ای رونمایی کرد که حتّی بیش از آن توان بازدارندگی دارند: یکی بستن تنگه‌ی هرمز و دیگری امکان حمله به زیرساختهای کشورهای جنوب خلیج فارس. درباره‌ی اوّلی که بسیار گفته‌اند و اوّلین و بزرگترین شوک را به امریکا وارد کرد و سبب اصلی آتش‌بس شد. دوّمی هم به احتمال قوی مانع ادامه‌ی جنگ خواهد شد. آخرین کارت متجاوزان -پس از ناکامی در به تسلیم‌کشاندن نظام- زدن زیرساختها بود که با حمله به تأسیسات نفتی،‌ گازی و فولاد آغاز شد ولی جواب سریع ایران با زدن تأسیسات امارات، کویت و قطر باعث توقّف آن حملات شد. از اسرائیل انتظار هیچ‌گونه تعقّلی نمی‌رود ولی حتّی دولت کودن ترامپ هم می‌داند که در صورت زدن زیرساختها،‌ ایران می‌تواند همین کار را با کشورهای جنوب خلیج فارس بکند. امریکا کارت جدیدی برای رو کردن ندارد ولی ایران باب‌المندب را برای روز مبادا نگه داشته است.

حمله‌ی ترامپ هدیه‌ای به نظام ایران بود که چرا و چگونه‌اش را بعد می‌نویسم. تنها نکته‌ای که باقی می‌ماند پیوستن برخی اهل اندیشه و فعالان اجتماعی به کمپین تجاوز پیش و پس از حمله بود. از سیاست‌زدگان هیچ انتظاری نمی‌رود ولی امیدوارم آنان از خواب بپرند و بدانند که هر تغییری در ایران زمان‌بر و دشوار است و راه‌حلهای قطعی و کوتاه برای تغییر در یک جامعه جواب نمی‌دهد.

جشن کشتگان

                                                                                                                 سه‌شنبه ۵ خرداد ۱۴۰۵

دشمن خویشیم و یار ِآنکه ما را می‌کُشد                         غرق دریاییم و ما را موج دریا می‌کشد

زان چنین خندان و خوش ما جان شیرین می‌دهیم        کان ملک ما را به شهد و قند و حلوا می‌کشد

نیست عزرائیل را دست و رهی بر عاشقان                 عاشقان عشق را هم عشق و سودا می‌کشد

آن گمان ترسا برد مؤمن ندارد آن گمان                            کو مسیح خویشتن را بر چلیپا می‌کشد

هر یکی عاشق چو منصورند خود را می‌کشند                غیر عاشق وانما که خویش عمدا می‌کشد

صد تقاضا می‌کند هر روز مردم را اجل                          عاشق حق خویشتن را بی‌تقاضا می‌کشد

بس کنم یا خود بگویم سر مرگ عاشقان                  گرچه منکر خویش را از خشم و صفرا می‌کشد

خویش فربه می‌نماییم از پی قربان عید                    کان قصاب عاشقان بس خوب و زیبا می‌کشد

همچو اسماعیل گردن پیش خنجر خوش بنه                  درمدزد از وی گلو گر می‌کشد تا می‌کشد

شمس تبریزی برآمد بر افق چون آفتاب                            شمع‌های اختران را بی‌محابا می‌کشد

جنگ سرنوشت؟

                                                                                                                   شنبه ۹ اسفند ۱۴۰۴

حتّی بدبین‌ترین افراد به ترامپ نیز پیش‌بینی می‌کردند که وی ابتدا به اسرائیل اجازه‌ی حمله به ایران دهد، سپس بعد از جواب ایران به اسرائیل به عنوان دفاع از اسرائیل وارد جنگ شود تا اقدام به تجاوز ابتدایی نکرده باشد. ترامپ امّا با اعلام جنگ پیش‌دستانه نشان داد که که به هیچ اصلی از اصول بین‌المللی پایبند نیست و عملاً نظام ایران را در موضع محق‌بودن برای دفاع از خود قرار داد. اگر روند سیاسی در امریکا به درستی طی شود این اقدام او باید با استیضاح نمایندگان مجلس روبه‌رو شود.

 

درست مانند جنگ دوازده روزه، هم نتانیاهو و هم ترامپ چشم به معترضان ایرانی دوخته‌اند که در ایران به میدان بیایند؛ اگر چنین اقدامی رخ دهد (آن‌چنان که برخی در اعتراضات دی‌ماه می‌خواستند) آن وقت این حمله برای مهاجمان دستاوردی خواهد داشت و اگر مانند جنگ دوازده‌روزه اکثریّت مردم حساب خود را از مهاجمان خارجی جدا کنند، آن وقت ترامپ مرتکب بزرگترین اشتباه سیاسی خود شده است که نه تنها موقعیّت خود او بلکه جایگاه امریکا را در نظام بین‌الملل بیش از پیش تضعیف خواهد کرد.

 

دخالت بشردوستانه آن‌چنان که خیلی وقت پیش از این نوشته بودم تنها زمانی در عرصه‌ی بین‌الملل جایز است که از طرف سازمان ملل باشد یعنی جامعه‌ی جهانی به این نتیجه برسد که دخالت برای تغییر وضعیّت در یک کشور لازم است نه اینکه یک یا چند کشور سر خود به یک کشور حمله کنند. اینطور هر کسی می‌تواند تجاوز به دیگر کشورها را توجیه کند و داشتن زور بیشتر برای اعمال آن کافی است و «دخالت بشردوستانه» تنها روکشی شیک برای این عمل است.

جا دارد متفکران و هنرمندان ایرانی بلافاصله با تأکید بر فاصله‌ی خود از حاکمیّت و نقد و نفی نحوه‌ی برخورد با شهروندان معترض، با تجاوز امریکایی-اسرئیلی و حامیان بی‌وطن آنها نیز مخالفت کنند. گذشته از اختلاف نظر درباره‌ی ساختار سیاسی مناسب برای ایران، مدافعان بلکه مشوّقان تجاوز به ایران فاقد هرگونه جایگاه اخلاقی برای سخن‌گفتن از طرف مردم ایرانند. نوع موضع‌گیری افراد و گروه‌ها در این روزها بهترین محک برای شناخت آنان و مقاصدشان خواهد بود.

ایماگویه‌های مارتین لوترکینگ

                                                                                                               دوشنبه ۴ اسفند ۱۴۰۴

ایمان یعنی برداشتن گام اوّل حتی وقتی که نمی‌توانی تمام پله‌ها را ببینی.

جنگ‌ها ابزارهای ضعیفی برای ساختن فرداهای صلح‌آمیزند.

انتخاب بین خشونت و عدم خشونت نیست، بلکه بین عدم خشونت و عدم وجود است.

زمانی فرا می‌رسد که فرد باید موضعی اتخاذ کند که نه امن است، نه سیاسی و نه محبوب؛ امّا باید آن را بپذیرد زیرا وجدانش به او می‌گوید که درست است.

 

نفرت را با نفرت پاسخ‌دادن نفرت را چند برابر می‌کند و تاریکی عمیق‌تری به شبی که از قبل خالی از ستاره است، می‌افزاید. تاریکی نمی‌تواند تاریکی را از بین ببرد؛ فقط نور می‌تواند این کار را انجام دهد. نفرت نمی‌تواند نفرت را از بین ببرد، فقط عشق می‌تواند این کار را انجام دهد.

اگر قرار است کسی رفتگر خیابان باشد، باید خیابان‌ها را چنان جارو کند که میکل‌آنژ نقاشی می‌کرد، بتهوون موسیقی می‌ساخت یا شکسپیر شعر می‌سرود. او باید خیابان‌ها را چنان خوب جارو کند که همه‌ی موجودات آسمانی و زمینی لحظه‌ای درنگ کنند و بگویند: «اینجا رفتگری بزرگ زندگی می‌کرد که کارش را به خوبی انجام می‌داد.»

 

در بدترین ما کمی خوبی و در بهترین ما کمی بدی وجود دارد. وقتی این را کشف کنیم، کمتر مستعد نفرت از دشمن خود خواهیم بود.

همچنان که رنج‌هایم بیشتر می‌شد، خیلی زود متوجه شدم که دو راه برای واکنش به موقعیّتم وجود دارد: یا با تلخی واکنش نشان دهم یا بکوشم رنج را به نیرویی خلاق تبدیل کنم. تصمیم گرفتم راه دوم را دنبال کنم.

 

علم تحقیق می‌کند؛ دین تفسیر می‌کند. علم به انسان دانش می‌دهد که همان قدرت است؛ دین به انسان خرد می‌دهد که همان مهار است. علم عمدتاً با واقعیت‌ها سروکار دارد؛ دین عمدتاً با ارزش‌ها. این دو رقیب یکدیگر نیستند.

رعد و برق تا وقتی که نخورده، صدایی ندارد.

  

کسانی که عاشق صلح‌اند باید یاد بگیرند که به همان اندازه‌ی کسانی که عاشق جنگ‌اند، سازماندهی مؤثری داشته باشند.

 

اگر چشم در برابر چشم و دندان در برابر دندان باشد، ملتی کور و بی‌دندان خواهیم داشت.

 

«بخشودن» یک عمل گاه‌به‌گاه نیست، بلکه یک نگرش مداوم است.

 

مگذار هیچ‌کس تو را آنقدر پست کند که از او متنفّر شوی.

 

پیشین: ایماگویه‌های کنفوسیوس

نمایش‌سرای جهان

                                                                                                                  سه‌شنبه ۲۸ بهمن ۱۴۰۴

Hamnet 2025

شعار تآتر گلوب: دنیا سراسر صحنه‌ی نمایش است.

  

Love Actualy 2003

پدر (لیام نیسن) که متوجه می‌شود پسر ده ساله‌اش مدتی است غمگین شده، ‌از او علتش را می‌پرسد:

پسر: راستش... من عاشق شدم.

لیام می‌خندد و می‌گوید خیالم راحت شد، فکر می‌کردم چیز بدتری باشه.

پسر: بدتر از رنج تلخ عاشق شدن؟

   

 Marty Supreme 2025

میلتون راکول، میلیونری که متوجه می‌شود مارتی قرار نیست طبق برنامه‌ی او عمل کند و مسابقه‌ی نمایشی را ببازد به او:

من سال ۱۶۰۱ به دنیا اومدم. من خون‌آشامم. مدت زیادی اینجا بودم. طی این قرنها مارتی ماوزرهای زیادی دیدم. بعضیا دورم زدن، بعضیا باهام روراست نبودن. اونا هنوز این طرفا گیر کردن. اگه این بازی رو نبازی تا آخر عمرت همینجا می‌مونی.

  

Sharper 2023

مکس سعی می‌کند با صحنه‌سازی یک دستگیری، نامزد «مادرش» را وادار کند که برای برای رهایی او به پلیس (که در واقع دوستش است) رشوه دهد امّا آنها می‌فهمند. نامزد «مادرش» به او:

- تمام این بازیا برای هزار دلار؟ مکس اگه خواستی بدزدی این کارو برای یه رقم گنده بکن.

Sinners 2025

پدر سامی (خواننده و نوازنده گیتار) به او: 

به رقصیدن با شیطان ادامه بدی، یه روز میاد که تا خونه دنبالت میکنه.

 

 پیشین: حقیقت و دیکتاتوری جوّ

دشواری‌های شهروندی

                                                                                                              چهارشنبه ۲۲ بهمن ۱۴۰۴

انقلابی که در ۲۲ بهمن ۵۷ به پیروزی رسید قرار بود که گذار مردم از رعیّت‌های شاهنشاه به شهروندان مسئول و گذار حکومت از تک‌صدایی به کثرت‌گرایی سیاسی باشد. بخش «اسلامی» قضیّه ولی ابتدا در یک شبه‌کودتا قانون اساسی ابتدایی را که بدون یک فرمانروای روحانی مادام‌العمر بود کنار گذاشت،‌ ولایت فقیه وارد قانون اساسی شد و شد آنچه شد. در ادامه نیز در سال ۶۸ قید مطلقه آب پاکی روی دست همه ریخت که فکر نکنند با نبود شخصیّت کاریزماتیک رهبر اوّل قرار است اتّفاق خاصّی بیفتد. خامنه‌ای منتظر اقامه‌ی نماز میّت بر پیکر رهبر راحل بود که خبرنگار صداوسیما خواست از او بپرسد که «رئیس‌جمهور امریکا گفته که با آمدن رهبری جوانتر شاید شاهد سیاستهای معتدل‌تر از ایران باشیم و بتوان با ایران نوعی تعامل داشت» که خامنه‌ای با حرکت دستش او را ساکت کرد و نگذاشت سؤالش را کامل بپرسد.

 

دوم خرداد ۷۶ امّا دوباره جامعه بر علیه باززایی سنّت سترون خودکامگی که ققنوس‌وار شیخ را به جای شاه نشانده بود شورید و حرف از جامعه‌ی مدنی، راه‌ورسم مدارا، تحمّل مخالف، کثرت‌گرایی، دموکراسی و مفاهیمی از این دست با انتشار روزنامه‌ها و مجلّات به عرصه‌ی فرهنگ عمومی به‌ویژه محافل جوانان و دانشجویان راه یافت. جواب امّا محاکمه و قتلهای زنجیره‌ای و بگیر و ببند بود. مجلسیان اصلاح‌طلب برای از بین بردن نظارت استصوابی و امکان برگزاری انتخابات آزاد لوایحی تصویب کردند که شورای نگهبان رد کرد و تحصّن طولانی آنان را در پی داشت که به امر رهبرنظام به حذف و ردصلاحیّت گسترده‌ی آنان انجامید. اتّهام انفعال محض به سیاسیّون اصلاحات که این روزها می‌شنویم خیلی هم واقعگرایانه نیست؛ خواستند ولی زورشان نرسید.

   

زمانی متنی از داریوش شایگان گذاشتم که مردم ایران را رعیّت‌مآب خوانده بود. دوستانی خوششان نیامد و در گوگل‌ریدر آن زمان نوشتند که مردم ایران خیلی وقت است از این مرحله گذشته‌اند. البتّه شایگان این حرف را پیش از دوم خرداد گفته بود و شاید ناقدان حق داشتند حرف او را نپذیرند. این روزها و با شنیدن برخی شعارهای واپس‌گرایانه امّا باید در سخن شایگان دوباره تأمّل کرد.

 

معلّم فیلم «فروشنده‌»ی اصغر فرهادی پس از جلسه‌ی نمایش فیلم «گاو»، در جواب پرسش یکی از دانش‌آموزان که «آدم چطور گاو می‌شود؟»،‌ می‌گوید: «به مرور». اشتباه رایجی هست که روند تکامل فرد یا جامعه همیشه رو‌به‌جلوست ولی دنده‌عقب‌های عجیب و غریب برخی فعّالان سیاسی، تغییر موضع‌های ارتجاعی بعضی چهره‌‌های سرشناس و شعارهایی که این روزها داخل و خارج می‌شنویم نشان می‌دهد که «به مرور» خیلی اتّفاقها می‌تواند برای یک شخص یا گروه بیفتد. دیدن روند مسخ یک انسان دردناک است؛ مهربان و نامهربان هم ندارد.

 

قاعدتاً با شکست بالفعل حکومت تک‌نفره‌ی شاهنشاهی در سال ۵۷ و شکست بالقوّه‌ی حکومت تک‌نفره‌ی ولایی پس از آن، حرکت جامعه باید به سوی حکومت جمهور یعنی یک ساختار سیاسی انتخابی متکثّر و چندحزبی با مسئولانی پاسخگو، دارای قدرت محدود، دوران تصدّی معیّن همراه با چرخش قدرت باشد. اینکه کسانی بخواهند یک حکومت تک‌نفره را جانشین یک حکومت تک‌نفر‌ه‌ی دیگر کنند با این توجیه که قبلی از بعدی بهتر بود یعنی بازگشت به عقب، یعنی شکست. اینجاست که روشنفکران باید به جای کناره‌گیری و شکست‌باوری دوباره قلم به دست بگیرند تا اگر تغییری قرار است در جامعه اتّفاق بیفتد روبه‌جلو باشد نه به قهقرا.

تنها صداست که می‌ماند

اسکار ۲۰۲۶ -۵                                                                                             جمعه ۱۷ بهمن ۱۴۰۴

«صدای هند رجب» فیلمی نیست که بتوان پیرامونش نوشت. پیرامون چیزی یعنی گشت‌زدن حول‌وحوش آن در حالی که اینجا مسئله‌ای هست که نیاز است مستقیم با آن درگیر شویم. اگر هم چند سطری می‌نویسیم دعوت به تأمّل درباره‌ی بلایی است که بر سر انسانیّت آمده و پیامدهای این چرخه‌ی خونبار بی‌وقفه. 

 

معمولاً فیلمهای بیش از طولانی یا کسالت‌آور که به دلیلی باید آن را ببینیم، ما را مجبور می‌کنند مدام ببینیم چقدر از فیلم باقی مانده ولی فیلمی که نود دقیقه هم نمی‌شود‌ چرا؟

 

تمرکز روی یک نفر از یک کشتار یا قتل عام پیش از این هم سابقه داشته است. شاید برای اینکه تعداد قربانیان هرقدر هم که باشد بیشتر یک عدد به نظر می‌‌آید ولی یک نفر مشخّص می‌تواند به تنهایی نمادی از همه باشد.

 

پیش پاافتادگی خیال در برابر زمختی واقعیّت، تفاوت بین بخشهای بازسازی‌شده‌ی فیلم با بخشهای اصلی است. صدا و مختصر فیلم باقی مانده تصویر خود واقعیّت‌اند. فیلم تلاش کرده که بین این دو تناسبی به وجود آورد ولی باز هم خود فاجعه از تصویر آن فرسخها جلوتر است. کارگردان که این را می‌دانسته فقط متن گفته‌های هند را به بازیگران داده و آنها هنگام فیلمبرداری برای بار اوّل صدایش را -به جز مقدار کمی که در رسانه‌ها منتشر شده بود- می‌شنوند و نتیجه آشکار است.

 

چکیده‌ی فیلم سؤال عمر از مهدی است درباره‌‌ی راه بازکردن ارتش برای آمبولانس؛ ارتشی که خود قاتل غیرنظامیان است. یعنی ماجرا دو وجه دارد: یکی ارتشی که آگاهانه سرنشینان یک خودرو را با ۳۵۵ گلوله می‌کشد، بدون هیچ‌گونه پاسخگویی. دوّم بخش «قانونی» قضیّه که با چند واسطه از همان ارتش برای عملیّات امداد تنها بازمانده‌ چراغ سبز دریافت می‌کند. یک مقدار به این دوگانگی دقّت کنیم؛ به سادگی می‌توان آن را استعاره‌ای از رفتار فرادستان در نظم بین‌الملل کنونی با فرودستان دانست.

 

پ.ن: یکی نوشته که به جنگ‌طلبان ایرانی که دل به حمایت نسل‌کشان بسته‌اند نگوییم «فاشیست» چون باب گفتگو بسته می‌شود. موافقم. به نظرم واژه‌ی فاشیست دیگر به‌اندازه‌ی کافی گویا نیست؛ باید کلمه‌ی تازه‌ای یافت.

 

پیشین: جهنّم پرتجمّل

بهاری

                                                                                                                 سه‌شنبه ۱۴ بهمن ۱۴۰۴

باران شیب و تند

خواب عمیق قهوه‌ای این غنوده پنجره‌ی رو به باغ را

گویی که هیچ نمی‌آشوبد

در صبحگاه بهار این دریچه‌ی چوبی

پلکی نمی‌زند

آنک بهار

در بوی سبز خویش شناور

ستاده است

در پشت پنجره

 

باران صبحگاه به سر پنجه‌ی مداوم رگبارهای تند

بیتاب روی پنجره می‌کوبد

امّا دریچه 

           چشم فروبسته همچنان

در هُرم خوابهای کبود حریق بهمن جنگل

                                                      هنوز می‌سوزد

  

 

م.آزرم

(۱ اسفند ۱۳۱۷ - ۱۳ بهمن ۱۴۰۴)

ورشکستگی روشنفکران

                                                                                                              چهارشنبه ۸ بهمن ۱۴۰۴

اهل نظر که که با کمی تسامح می‌توان آنها را روشنفکران جامعه دانست در چه صورتی ورشکسته می‌شوند؟ در صورتی که تلاشهای نظری آنان به نتیجه‌ی ملموسی نینجامد؟ خیر. البتّه که تمام تلاشها برای بهبود اوضاع جامعه است و هر پیشرفتی مغتنم است ولی در صورت شکست ظاهری چه باید کرد؟ بدترین کار زنجموره و یأس و کناره‌گیری است. البتّه که روشنفکران ما سابقه‌ی طولانی در این کار دارند، بسته به سلیقه‌ی سیاسی آنها از کودتای ۲۸ مرداد گرفته تا انقلاب ۵۷.

 

عباس عبدی گفته که دیگر در مطبوعات نمی‌نویسد و محمد فاضلی اعلام شکست کرده است. وسعت فاجعه‌ گرچه بی‌سابقه است ولی در گذشته نیز به شکلی محدود رخ داده بود و همان زمان نیز قابل پیش‌بینی بود که اگر پایش بیفتد نظام ابایی ندارد از اینکه «خدای دهه‌ی شصت» را احضار کند. برای رسیدن به مقصدی که به آن نرسیده‌ایم باید از راهی رفت که تا کنون نرفته‌ایم یعنی اهل قلم باید به روشهای سابق خود شک کنند و نگرشی متناسب با وضع جدید بیابند که انسداد سیاسی محض حکمفرماست و آحاد جامعه راهی برای رساندن صدای خود به عرصه‌ی عمومی ندارند. قبح عادی‌سازی دیو تجاوز را چه کسی افشا کند؟ سرریز کینه به بستگان مقام‌های نظام در خارج را (که معلوم نیست با خانواده‌ی خود هم‌عقیده باشند) چه کسی نقد کند؟ دست در دست نسل‌کشان فلسطین گذاشتن را چه کسی برملا کند؟ در پیش‌گرفتن روشهایی که نظام علیه مخالفان خود به کار می‌گرفت را چه کسی تحلیل کند؟ 

یک‌نوع ورشکستگی فعّالانه هم هست که از این انفعال بدتر است و انقلاب علیه روشنفکری است. مدیر مرکز مطالعات «عدم خشونت و صلح» مهاتما گاندی گفته که اگر ترامپ حمله نکند چنین و چنان می‌شود. اگر این حرف را کسی به عنوان یک فعّال عملگرای سیاسی می‌گفت تا حدّی قابل درک بود ولی ذیل نام گاندی از حمله‌ی خارجی دفاع‌کردن طنز خالص است. این دیگر ورشکستگی نیست، به خاک سیاه نشستن است.

   

پ.ن: باید ایستاد،‌ ساخت،‌ خواند و ادامه داد. از آهنگی غمگین مثل «سپهر بابا» و سرودهای حماسی مثل «خون ارغوان‌ها» تا آهنگهای شادی که به زودی خوانده خواهد شد.

 

تصویر: رنگی‌شده‌ی یکی از معروفترین عکسهای جنگ جهانی دوّم. «Illusionist» اثر مایکل نش، خرابه‌های ورشو، نوامبر ۱۹۴۶.

پیش و پس از ۱۹ دی

                                                                                                                   یکشنبه ۵ بهمن ۱۴۰۴

اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ را می‌توان به چهار بخش تقسیم کرد:

۱- هفتم دی‌ماه و اولیّن جرقّه‌ی اعتراضات کسبه و بازاریان به گرانی و تورّم افسارگسیخته.

 

۲- شامگاه ۱۸ ماه و آغاز برخوردهای خشونت‌آمیز همزمان از سوی برخی معترضان و نظام ولایی.

 

۳- شامگاه ۱۹ دی و سرکوب بی‌سابقه‌ی معترضان پس از سخنرانی روز ۱۹ دی رهبر نظام.

 

۴- کمرنگ‌شدن تدریجی اعتراضات پس از برخورد شدید نیروهای نظامی و امنیّتی و بستن اینترنت، پیامک‌ها، تلفن بین‌الملل و پیام‌رسانهای داخلی.

 

 بخش اوّل بیشتر تحلیل جامعه‌شناختی و اقتصادی می‌طلبد و بخش چهارم نیز در اعتراضات گذشته تجربه شده بود ولی نه تا این حد که سرویس پیامک یا اینترنت  داخلی نیز -به جز برخی سایتها- قطع شود. در ۲۴ ساعت ابتدایی حتّی همان سایتها نیز باز نمی‌شدند و اینترنت «ملّی» نیز کاملاً تعطیل بود.

 

آنچه شایان توجّه است ابتدا شامگاه ۱۸ دی‌ماه و پس از آن فاجعه‌ی ۱۹ دی است. با طولانی‌شدن اعتراضات که از ۱۲ روز گذشت، دخالت نیروهای خارجی مانند همیشه به جای اینکه کار را به پیش ببرد، اوضاع را برعکس کرد. سخنان ترامپ که امریکا در صورت کشته‌شدن معترضان دخالت خواهد کرد، اوج این بی‌درایتی بود. نظام خطر همزمانی حمله‌ی خارجی و اعتراض داخلی را حس کرد و برخی آشوبگرانی که الزاماً سیاسی نبودند و در گذشته نیز با مه آلودشدن هوا به میان می‌‌آمدند میدان‌دار شدند.

 

آتش‌سوزی‌های ۱۸ دی و برخوردها از دو طرف در پی اوّلین فراخوان‌ها و زمان‌بندی آن درست پیش از روز جمعه، سخنرانی رهبر و راهپیمایی‌های پس از نمازجمعه بیشتر تمهدیدی برای تمام‌کردن ماجرا بود. نظام دو راه پیش رو داشت: یا بگذارد اعتراضات دامنه‌دار شود و مانند سال ۱۴۰۱ چندماه طول بکشد و برای مهار آن به بازی‌های مسخره‌ای مانند حمله با مواد شیمیایی به مدارس دخترانه روی بیاورد، یا کار را در چندروز -با قبول هزینه‌های آن- یکسره کند. برخوردهای خشن ۱۸ دی مقدّمه‌ی فاجعه‌ی ۱۹ دی شد که سخنرانی رهبری (فتوای نشاندن آشوبگر بر سر جایش) را نیز به همراه داشت. 

 

تا بیرون آمدن آمار دقیق کشتگان راه درازی در پیش است ولی خنده‌دارترین آن سخنان عراقچی در گفتگو با فاکس نیوز بود که کشته‌ها را فقط صدها نفر خواند در حالیکه همان زمان آمار حکومتی خراسان رضوی چهارصد نفر اعلام شد که با توجّه به برخوردهای شدید در خراسان جنوبی و شمالی، باید آمار خراسان را به تنهایی معادل یا بیش از آمار رسمی کشتگان در سراسر کشور دانست. شاهدان عینی برخی از شهرهایی را که پیش از این در اعتراضات نقش چندانی نداشتند (مانند شوشتر) دارای سردخانه‌های مملو از جنازه توصیف کرده‌اند؛ حکایت رشت و اصفهان و کانون‌های اصلی اعتراض که از اساس متفاوت است.

 

گذشته از نقش کسانی که از بیرون کشور اعتراضات مسالمت‌آمیز را با فراخوان‌های احساسی به هوای پشتیبانی ۵۰ هزار نظامی ادّعایی که به آنها پیوسته‌اند و آرزوی حمله‌ی خارجی به خشونت کشیدند سپس اعلام کردند که «این جنگ است و تلفات خودش را دارد»، سرکوب خیابانی نظام امری بی‌سابقه بود و نشان داد که سردمداران نظام همیشه از بین گزینه‌ها بدترین آن را انتخاب می‌کنند. پیش از سخنرانی خامنه‌ای امر در مسیر طبیعی خود بود ولی به جای سخن نرم با معترضان و درک شرایط اقتصادی و سیاسی، پس از ایجاد آتش‌سوزی‌های مشکوک روی منبر آشوبگران مقصّر اعلام شدند و در خیابان معترضان مسالمت‌جو نیز هدف قرار گرفتند.

 

فاجعه‌ی ۱۸ و ۱۹ دی ترکیبی از خشونت عریان در خیابان، حمله به بیمارستان‌ها و منازل و ادامه‌ی آن در زندانها بود. خبر صرف‌نظرکردن نظام از اعدام ۸۰۰ و اندی نفر را ظاهراً عراقچی به ویتکاف داد تا به ترامپ بدهد ولی در خفا امور به گونه‌ای پیش می‌رود که فقط بعدها می‌توان درباره‌ی آن نظر قطعی داد. قطع اینترنت در گذشته پس از فروکش‌کردن اعتراضات خیابانی برقرار می‌شد ولی این‌بار بیش از یک هفته پس از ساکت‌شدن خیابانها ادامه یافت که تنها دلیلش ترس از روشدن اخبار و فیلمهای پیش و پس از ۱۹ دی بود. پس از ارائه‌ی اسناد و مدارک است که می‌توان دریافت واقعاً چه اتفاقی افتاده است.

 

به گمان من برای چندمین بار اپوزیسیون خارج‌نشین نشان داد که تا چه حد از واقعیّات ایران دور و با معیارهای مردم‌سالاری بیگانه است. با نظرداشت تجربه‌ی دی ماه ۱۴۰۴ اوّلین و آخرین اولویّت منتقدان نظام باید انتقال کانون اعتراض به داخل و اتّحاد منتقدان داخلی باشد تا  دور از هیاهوی جنگ‌طلبان هم‌پیمان امریکا و اسرائیل، با اعتراض مدنی درون‌محور بتوان راهی به رهایی گشود.

غربال تجاوز و خشونت

                                                                                                                   جمعه ۳ بهمن ۱۴۰۴

  

از ابتدای پرداختن اجباری به سیاست در این وبلاگ، چه زمانی که اصلاح از راه مشارکت سیاسی دست‌یافتنی بود و چه پس از جنبش سبز و بعد از مواجه‌شدن با بن‌بست حاکمیّت، تغییر از راه اعتراض مدنی و در نهایت انجام اصلاحات ساختاری و رجوع به رأی مردم برای تعیین ساختار حاکمیّت خردپذیرترین و عملگرایانه‌ترین راه به نظر می‌رسید، همیشه بر دو ویژگی برای هر گونه تغییر در ایران پای می‌فشردم: یکی مسالمت‌آمیز بودن این تغییر و دیگر رد هرگونه دخالت خارجی. از دید نگارنده حوادث دو رویداد جنگ ۱۲ روزه و ناآرامی‌های اخیر گرچه بسیار تلخ بود ولی می‌تواند برای جنبش آزادیخواهی ایران فواید بسیاری داشته باشد که مهمترین آنها غربال‌کردن ناخالصی‌ها بین منتقدان و معترضان حاکمیّت فعلی و ترسیم نقشه‌ی راه آینده است.

  

جنگ ۱۲ روزه دست بسیاری را رو کرد؛ بحث از امکان دریافت کمک خارجی فراتر رفت و به دریوزگی بلکه تشویق حمله به ایران برای رسیدن به آمال و آرزوهای عدّه‌ای تبدیل شد. فرزند آخرین حکومت تک‌صدای فردمحور در ایران پیش از ۵۷ که تلاش می‌کرد چهره‌ای دموکرات و جمع‌گرا از خود نشان دهد، از پای دیوار ندبه استحاله یافت و از شرکت در شورا به ادّعای وکالت، سپس رهبری و در نهایت پدری ملّت رسید که حتّی مرغ پخته را نیز به خنده انداخت. رسانه‌هایی که نیّات خود را ناشیانه پشت ژست دموکراسی‌خواهی و جریان آزاد اطلاعات پنهان می‌کردند به نشر اخبار جعلی و تحلیل‌های یک‌سویه‌ی مغایر با واقعیّات روی آوردند و هرچه اندوخته بودند یک‌جا باختند. بسیاری از فعالان باسابقه‌ی سیاسی از انقلابی سابق تا اصلاح‌طلب و دیگر سلایق -احتمالاً با استدلال «مرگ یک‌بار، شیون یک‌بار»- یا علیه وطن‌دوستان منتقد تجاوز موضع گرفتند یا عافیت‌طلبانه سکوت کردند. 

  

اصل اخلاقی و شرعی «هدف وسیله را توجیه نمی‌کند» راهنمای هر کسی است که به ایرانی آزاد و آباد می‌اندیشد. این اصل هم شامل التماس دخالت خارجی است و هم شامل محکوم‌نکردن خشونت داخلی. اعتراضات به‌حق اقتصادی که در ابتدای ناآرامی‌های اخیر به راه افتاد خیلی زود دولت را مجبور به انجام اصلاحاتی کرد که البتّه دیر بود ولی نشان داد که اعتراض مدنی اگر از راه اعتراض صنفی و خشونت‌پرهیز باشد تا حدّی راهگشاست و می‌توان از آن برای تغییرات بزرگتر نیز استفاده کرد. از شامگاه ۱۸ دی امّا ناآرامی‌ها رنگ‌وبوی دیگری گرفت که اعتراض مدنی را به حاشیه راند و خشونت بلکه توحّش را جایگزین کرد و البتّه آب به آسیاب نظام برای جمع‌کردن اعتراضات ریخت. حاضران در خیابان را به پنج دسته‌ی کلّی می‌توان تقسیم کرد:

  

یک. معترضان خشونت‌پرهیز از بازاریان، ‌کسبه و مردم عادی به وضع اقتصادی که ناخواسته جرقّه‌ی ناآرامی‌ها را زدند.

 

دو. معترضان سیاسی خشونت‌پرهیز که نفی نظام فعلی و احیاناً شعارهای نظام دلخواه خود را سر دادند.

  

سه. اوباش و غارتگران بدون پرچم که در هر ناآرامی‌ اجتماعی به میدان می‌آیند. اینها مجرمانی‌اند که از ترس سایه‌ی قدرت حاکم سردر گریبان برده‌اند و به محض سست‌شدن اوضاع امنیّتی به میدان می‌‌آیند. (مهمترین نمونه‌اش: آشوب سال ۷۱ مشهد)

 

چهار. معترضان سیاسی خشونت‌گرا و افرادی که تحت تأثیر آنان بودند. منظور از خشونت نیز کشتن نیروهای انتظامی، افراد عادی و آتش‌زدن اماکن است و نه هر آتش برافروختنی که از صحنه‌های رایج هر اعتراض خیابانی در جهان است.

 

پنج. نیروهای اطلاعاتی بیگانه که در جنگ دوازده‌روزه در میدان حاضر بودند، ‌این بار به شکلی دیگر و با خط‌دهی به دیگران به ویژه گروه چهارم و تا حدّی سوم، ‌سعی در برگرداندن ورق داشتند.

  

از میان این پنج گروه فقط دو گروه اوّل را می‌توان متعلّق به مبارزه‌ی مدنی اصیل دانست.

  

چهره‌های نام‌آشنا و به اصطلاح سلبریتی در هر فن و رشته‌ای که با دیدن اعتراضات به حمایت از معترضان پرداختند کاری شرافتمدانه کردند ولی اگر یادشان رفت قید مسالمت‌آمیز و درون‌محور را به بیانیّه‌های شخصی یا گروهی خود بیفزایند، ‌حتماً دچار قصور شدند و اگر پس از دیدن تخریبها از آنها تبرّی نجستند دچار تقصیر.

  

چند پرسش: مگر انقلاب ۵۷ با به خشونت روی کار نیامد؟ آیا نظام با نفوذ در صف معترضان سابقه‌ی خشونت جهت تخریب وجهه‌ی معترضان (عاشورای ۸۸) نداشته است؟ آیا نظام در مواجهه با معترضان همیشه به خشونت روی نیاورده است؟

  

جواب تمام پرسشهای بالا مثبت است و درست همینجاست که یک تغییر اساسی و ریشه‌دار باید خودش را از سابقه‌ی منفی نظام فعلی جدا کند که دیدیم آن اعمال گذشته و حالشان به چه مقصدی ختم شده است. اشتباه طرف مقابل مجوّز انجام همین اشتباه از سوی جبهه‌ی مخالف نیست. 

  

اگر نیک بنگریم، دو واقعه‌ی امسال مانند حجامتی بود که سمّ تجاوز و خشونت را از مبارزه‌ی درون‌محور خشونت‌پرهیز ایرانیان دور خواهد کرد و آنان را به آینده‌ای آزاد و آباد امیدوارتر از همیشه خواهد کرد. گفتنی‌ها بسیار است فعلاً به همین مختصر بسنده می‌کنم.

حقیقت و دیکتاتوری جوّ

جمله‌های سینمایی -۸۸                                                                                   پنجشنبه ۱۸ دی ۱۴۰۴

Wicked For Good 2025

جادوگر آز: حتّی اگه راستش رو به مردم بگم باور نمی‌کنن چون خودشون نمی‌خوان. حقیقت از جنس منطق و استدلال نیست. حقیقت یه توافق جمعیه.

  

Champagne Problems 2025

روبرتو: عشق مثل امتحانیه که قبلش مطالعه نکرده باشی. مجبوری الله‌بختکی پیش‌ بری و امیدوار باشی که اتفاق خوبی برات بیفته یا استاد بهت ارفاق کنه.

  

Robin Hood 2025

فرایر تاک به رابین:

بین تمام دروغ‌هایی که آدم می‌گه، خطرناکترینش دروغیه که به خودش می‌گه.

 

Anniversary 2025

تغییریافته‌ی نقل قولی از ناباکوف روی پیراهن الن:

مدادهای من بیشتر از پاک‌کن‌های شما دوام می‌آورند.

 

Highest 2 Lowest 2025

دیوید کینگ (دنزل واشنگتن): من می‌دونم به‌خطرانداختن اونچه داری برای اونچه می‌خوای یعنی چی؟ می‌دونم معنیش چیه. یعنی هیچ‌چیز نداشتن و همه‌چیز خواستن.

 پیشین: ایستادیم، دیدیم، ساکت ماندیم

جهنّم پرتجمّل

اسکار ۲۰۲۶ -۴                                                                                             دوشنبه ۱۵ دی ۱۴۰۴

فیلم «Ballad of a Small Player» از معدود فیلمهای امسال است که می‌توان به طور مستقل درباره‌اش نوشت. فیلمی که تا نزدیکی‌های پایان دستش را رو نمی‌کند و بیننده می‌پندارد که به تماشای یکی از بی‌شمار فیلمها پیرامون معتادان به قمار نشسته است. از شما چه پنهان من هم تعجّب کرده بودم که ادوارد برگر که دو فیلم قبلش آثاری قوی بودند، چرا این بار قصّه‌ای تکراری را روایت می‌کند. چرخش پایانی فیلم امّا نه تنها آن را نجات می‌دهد بلکه به تماشاگر می‌گوید که مشغول دیدن رویه‌ی سطحی فیلمی چندلایه بوده و متوجّه نبوده است.

  

یک دزد فراری (کالین فارل) که خودش را لرد بویل معرّفی می‌کند در ماکائو (یکی از مراکز قمار جهان) مشغول بازی و باختهای پی‌درپی است. حضور کارآگاه زن (تیلدا سوینتون) و تهدید به بازگرداندن او -ضمن دادن اطلاعات درباره‌ی گذشته‌ی او- یکی از پی‌رنگهای انحرافی فیلم است، ‌درست مثل بدهی او به قمارخانه و مهلت ظهر سه‌شنبه برای پرداخت بدهی یا برخوردی که که با یکی از بدهکارانش دارد (الکس جنینگز).

 

فیلم چند مقدّمه‌چینی نامحسوس برای لایه‌های روایی زیرین خود دارد: 

یک. «گوای‌لو» لقبی است که در ماکائو به خارجی‌های سفیدپوست می‌دهند به معنی «مرد شبح‌وار» چون از دیگران قابل تشخیص است.

دو. شخصیّت «گرندما» پیرزن قماربازی که به نحو مشکوکی همیشه برنده است و نُه می‌‌آورد. دائو-مینگ با لحنی نیمه‌شوخی می‌گوید که شایع است که همیشه یک «روح» را همراه او دیده‌اند.

سه. توصیه‌ی دیگر گوای‌لو فیلم به او که «برد او را سریع‌تر از باخت خواهد کشت».

چهار. تقارن شب‌گذرانی قهرمان فیلم با دائو-مینگ و جشن ژونگ‌یوان «ارواح حریص» و سنن مربوط به آن در ماکائو که گفته می‌شود مرز بین این جهان و جهان بعد بسیار باریک می‌شود.

پنج. نکته‌ی کانونی فیلم یعنی ناراکا یا جهنّم بودایی «ارواح حریص» و لطیفه‌ای که داستان حول آن می‌چرخد: قماربازی پس از مرگ همچنان به قمارکردن ادامه‌ می‌دهد ولی این بار برخلاف زندگی دنیوی خود همیشه برنده است. وقتی با خوشحالی می‌پرسد که اگر بهشت این است پس جهنم کجاست؟ به او می‌گویند همین الآن داخل آنی.

شش. وقتی کازینوهای ماکائو بردهای او را می‌بینند عذر او را می‌خواهند و یکی از دلایلشان این است که می‌گویند انگار شبحی پیرامون او وجود دارد.

 

لرد بویل که پس از بیهوشی به لاما آیلند و نزد دائومینگ می‌رود، با برداشتن/دزدیدن پولهای او به ماکائو برمی‌گردد و بردهای پشت سرهم می‌‌آورد و نه تنها بدهی‌هایش را صاف می‌کند که کلّی پول هم به جیب می‌زند. وقتی دنبال دائو-مینگ به قمارخانه می‌رود گرندما به او می‌گوید که او چندشب پیش خودکشی کرده است (به‌خاطر کاری که با خانواده‌اش کرد). اینجاست که قهرمان فیلم می‌فهمد بیهوشی او در واقع مرگ او بوده و پس از آن به جهنّم ارواح حریص وارد شده است و درست به همین دلیل است که بردهای پیاپی می‌آورد. گرندمای همیشه برنده که روحی همراه خود دارد نیز از ابتدا مرده بوده است.

  

حال‌وهوای آسیایی فیلم بعید است که آدم را یاد «اوگتسو مونوگاتاری» و «کوایدان» نیندازد. امّا آنجا مرزی بین جهان زندگان و مردگان بود ولی در این فیلم زندگان و مردگان در هم می‌لولند. به عبارت دیگر جهنّم جایی جدای از این جهان نیست و هرکس به خصیصه‌ای منفی -مثلاً در این فیلم: حرص- مبتلا شود هم‌اکنون وارد جهنّم شده گرچه ممکن است خودش خبر نداشته باشد. (آنانکه اموال یتیمان را به ستم می‌خورند -الآن نه بعدها- در حقیقت آتش دوزخ را فرومی‌بلعند، نساء -۱۰)

 

حرص به معنای اشتهای سیری‌ناپذیر را می‌توان به دیگر جنبه‌های زندگی مادی بشری نیز تسرّی داد نه فقط قمار؛ ثروت بیشتر،‌ سرزمین بیشتر، قدرت بیشتر و هر بیشترخواهی دیگری انسان را به موجود سیری‌ناپذیری تبدیل می‌کند که در رنج دائم است چون هیچ چیز ارضایش نمی‌کند. مثل قماربازان اینجا و ناراکا که برد یا باخت برایشان مهم نیست، فقط دنبال یک دست بازی بیشترند.

 

فیلم می‌توانست ریتم ملایمتری داشته باشد و پیچش پایانی فیلم نیز بیش از حد سریع و فشرده است چون به نظر می‌رسد خیلی‌ها آن را درست نفهمیده‌اند. اسم فیلم هم زیادی بلند و توضیح‌دهنده است. «لاما آیلند» مثلاً بهتر بود؛‌ موجز و مختصر. با اینکه بیشتر اعتبار فیلم به داستانش است که از روی رمان لارنس آزبرن نوشته شده، در عین حال یکی از بهترینهای امسال است.

 

پیشین: تناسخ فاشیسم

معاش علیه معاد

                                                                                                                    جمعه ۱۲ دی ۱۴۰۴

حدیث نبوی «من لا معاش له لا معاد له» یک ترجمه‌ی عامیانه دارد که «شکم گرسنه دین و ایمان ندارد». آدم گرسنه نه تنها دین و ایمان که هیچ قانون زمینی خوب یا بدی را نیز به رسمیّت نمی‌شناسد. کسانی که امروز جامعه را دعوت به ایستادگی و صبر اقتصادی (تا کی؟) می‌کنند،‌ فراموش کرده‌اند که انقلاب ۵۷ بیش از آنکه با بشارتهای آخرتی آغاز شود، با وعده‌های دنیوی همراه بود. فرض بر این بود که عدّه‌ای مرفّه دارند بخش عظیمی از ثروت جامعه را می‌خورند و اکثریّت مردم دستشان از منابع طبیعی این سرزمین کوتاه مانده است. قرار بود که «قسط» برقرار شود و همه با هم برابر شوند؛ اینطور نباشد که بعضی برابرتر باشند ولی رسیدیم به اینجا که می‌بینید. در زمان پهلوی نوع نگاه از بالا به معترضان بسا بیش از احساس درماندگی فرودستان در برافروختن آتش انقلاب نقش داشت. حالا هم مسئولیّت‌ناپذیری و گاه لودگی مسئولان در برابر انتقادها بنزینی بر آتش خشم مردم گرسنه است. 

   

حکایت اعتراضات اخیر از یکی از ترفندهای نخ‌نمای بانک مرکزی برای بالابردن نرخ ارز و تعدیل ارزش ریال و دلار آغاز شد. معمول این است که ابتدا دلار خیلی گران می‌شود، سپس کمی ارزانتر می‌شود و دولت مدّعی مهار نرخ ارز می‌شود ولی عملاً ارزش پول ملّی به نسبت پیش از جهش دلار نازل‌تر باقی می‌ماند. حالا هم دلار تا ۱۴۴ هزار تومان رفت و برگشت؛ در آینده شاید به زیر ۱۳۰ هم برسد ولی تفاوت معنی‌داری با مثلاً دوماه پیش خواهد داشت. بازاریان به تنگ آمده به میدان آمدند و باقی ماجرا.

اگر در ابتدای انقلاب از مردم می‌پرسیدند که مهمترین  هدف انقلاب چیست، محال بود کسی «نابودی اسرائیل» را بیان کند؛‌ نهایتاً مبارزه با اسرائیل یا کمک به فلسطینی‌ها و مانند آن. حالا همین هدف که در زمان رهبر دوّم خیلی عمده و برجسته شد به بهترین بهانه برای تحریم ایران بدل شده است. حساسیّت به غنی‌سازی -و نیروهای نیابتی و قدرت موشکها- نیز فرع تلاش برای نابودی اسرائیل است. اگر ایران -گیرم در خفا- بپذیرد که به راه‌حل دوکشوری پایبند است و به جز روشهای دیپلماتیک از راه دیگری در جهت تحقّق آرمان فلسطین بهره نمی‌برد، بخش اعظم مشکلات حل است. ایران بارها حتّی پس از سرکشیدن «جام زهر» مصلحت‌اندیشی کرده است. ایران با عربستان سعودی از در مصالحه در آمد در حالیکه تا حمله‌ی نظامی به میادین نفتی آنها پیش رفته بود. طالبان را که دورترین فرقه از تشیّع است و سابقه‌ی کشتن دیپلماتهای ایران را دارد در عمل پذیرفت تا امریکا در شرق ایران پایگاه نداشته باشد. حالا اگر نظام سر یک دوراهی قرار بگیرد که یا چسبیدن به ایده‌ی نابودی اسرائیل، فروپاشی اقتصادی و بالارفتن احتمال سرنگونی یا پذیرفتن راه‌حل دوکشوری، شکوفایی اقتصادی و بقای حکومت کدام را انتخاب خواهد کرد؟

 

اهداف آخرالزمانی نظام را نیز در نظر بگیریم، تبلیغ تشیّع از راه کار فرهنگی است نه تشکیل‌دادن میلیشیا و فرستادن سلاح. مشکل اینجاست که دوروبر رهبرنظام مشتی چاپلوس حلقه زده‌اند که حکم مشاور را برایش دارند. در یک سده‌ی اخیر نبود منتقد دلسوز مشکل همیشه‌ی حاکمان ایران بوده است. فعالان سیاسی داخلی وفادار به نظام و افرادی مانند ظریف و روحانی اگر جرأت همراه با عقلانیّت دارند، باید با مشاوره و مصاحبه ایده‌ی نابودی اسرائیل را از سر حاکم بزرگ بیرون کنند نه اینکه مدام تکرار کنند «اگر می‌گذاشتند چنین و چنان می‌کردیم». به فرض که اعتراضات اخیر مهار شود، تورّم لجام‌گسیخته در طولانی‌مدّت کاری خواهد کرد که پایه‌های موریانه‌زده‌ی نظام یا از داخل مثل سوریه (پیش‌بینی شش‌سال پیش من) یا با دخالت نامشروع خارجی (ونزوئلا) فرو بریزد.

  

پ.ن: هوش مصنوعی که در این روزها خیلی پرکار است و شعارها و تصاویر را دستکاری می‌کند، بلد است کار خوب هم انجام دهد مثل این.  پسرها عقب نمانند.