کاشفان فروتن جهنّم

جمله‌های سینمایی -۹۱                                                                                پنجشنبه ۱۵ امرداد ۱۴۰۵

The Dark Knight 2008

پیشخدمت بروس وین: یه بار تو برمه یه دزد به محموله‌ی جواهرات دست‌برد زد ولی بعدش اونا روی توی جنگل پخش‌وپلا کرد. بعضیا هستن که دنبال پول نیستن، ‌نمیشه اونا رو خرید، بهشون زور گفت،‌ استدلال یا مذاکره کرد. بعضیا فقط می‌خوان سوختن دنیا رو تماشا کنن.

 

Swordfish 2001

گابریل (مأمور یک سازمان مخفی امریکایی که وظیفه‌اش حراست از امریکاست حتّی به شیوه‌های غیرقانونی) با اعتراض درباره‌ی کارهایش روبه‌رو می‌شود: 

- تصویر بزرگتر رو نمی‌بینی. یه سؤال: اگه بتونی همه‌ی بیماریها رو درمان کنی ولی در قبالش باید یه دختربچه‌ی بیگناه رو بکشی؛ این کار می‌کنی؟

 

Michael 2026

مایکل در استخر به آسمان خیره شده است:

- دارم ارتباط برقرار می‌کنم. الان دارم اجازه می‌دم خالق یه آهنگ بهم بده. اما اگه من اینجا نباشم که این ایده‌ها رو دریافت کنم، خدا ممکنه اونا رو به پرینس بده.

 

Ladies First 2026

در جهانی که رابطه‌ی زنان و مردان برعکس شده، زن به مرد فحش می‌دهد:

- پدربه‌خطا!

 

Claud Atlas 2014

نقل قول از سولژنیتسین: 

- تو فقط تا زمانی بر مردم قدرت داری که همه چیز را از آنها نگیری، اما وقتی همه چیز را از آنها گرفتی، دیگر تحت سلطه‌ی تو نیستند.

 

پیشین: برهان نظم

اقتصاد سیاسی براندازی

حاشیه بر اخبار -۱۱۶                                                                                       جمعه ۹ امرداد ۱۴۰۵

انتساب ِداشتن ِبرادران کذایی به محمود سریع‌القلم در صداوسیما

- طبعاً موجی از تکذیب‌ها و محکومیّت‌ها آغاز شد و با عذرخواهی مضحک صداوسیما و گوینده‌ی آن سخنان به پایان رسید. مضحک از این جهت که اصل مطلب این است که جهت‌گیری فکری و اعمال نزدیکان افراد ربطی به آنها ندارد یعنی اصل مطلب نادرست است و غلط‌بودن آن انتساب امری فرعی است. در تاریخ اسلام بسیاری از شخصیتهای مثبت دارای برادر،‌ پدر،‌ فرزند و دیگر خویشانی بودند که در جبهه‌ی مقابل آنها بودند. در ایران فعلی نیز بسیاری از شخصیّتهای پیشین و فعلی نظام حاکم دارای بستگانی با صدوهشتاد درجه تفاوت فکری بودند که فقط برخی از آنها را عموم می‌شناسند. 

وقتی یک امر ریشه‌یابی درستی نمی‌شود، قطعاً در آینده‌ی نزدیک تکرار خواهد شد و -این‌بار با تحقیق «دقیق»- باز هم داشتن فلان خویشاوند بهانه‌ای برای کوبیدن یک فرد می‌شود و ماجرا ادامه خواهد یافت.

 

سریع‌القلم:‌ دوستان هر کشوری باعث توسعه و عدم توسعه می‌شوند مثلا اردوغان با بیل گیتس و ایلان ماسک معاشرت می‌کند و ایران با حوثی‌ها و حشد شعبی

- مسئله‌ی توسعه بسیار پیچیده‌تر از اینهاست. ترکیه با جولانی هم‌نشین است و ایران نیز بی‌شمار ارتباط با نقاط پیشرفته‌ی جهان دارد و ایرانیان بسیاری خود از ستون‌های نهادهای توسعه‌یافته در کشورهای جهان‌اند. این نکته در کنار مطلب قبلی که درباره‌ی سریع‌القلم نوشتم یادآور این واقعیّت است که تحصیلات افراد و داشتن ایده در یک زمینه‌ی خاص مانع سطحی‌نگری در زمینه‌های دیگر نمی‌شود. مظلوم‌بودن در یک رویداد رسانه‌ای مانع خرابکاری در سخنرانی دیگر نمی‌شود و... کی قرار است از شرّ نگاه صفر و یکی به افراد و پدیده‌ها رها شویم؟

 

سخنان اخیر غنی‌نژاد درباره‌ی شریعتی

- ایشان از خودش چیز زیادی نگفته، فقط سخنان دوست مرحومش سیدجواد طباطبایی را تکرار کرده است. شریعتی به عنوان یک روشنفکر موفّق (یعنی کسی که توانسته یک فکر را به مرحله‌ی عمل برساند) همیشه مورد حمله‌ی بی‌هزینه‌ی افراد بوده است. طبق اصل پرداختن به گفته به جای گوینده، درست این است که اگر کسی نقدی بر شریعتی دارد بخشی از فلان اثرش را انتخاب و نقد کند نه اینکه صرفاً درباره‌ی خود او سخن براند. این هم نکته‌ی مهم دیگری که زیر هیاهوی شاندل مغفول ماند. شریعتی هرکه بود همین الآن  اگر کسی چند صفحه از هر یک از کتابهایش را بخواند، نمی‌تواند منکر اثرگذاری همان اندک شود. چندنفر از روشنفکران ما چنین‌ند؟ 

 

شایان اویس: برایم سخت است که به حکومتی مالیات بدهم که روی کشورم بمب می‌ریزد. بعضی از دوستانم به همین دلیل مهاجرت کرده‌اند.

- نخبگی فقط به داشتن تحصیلات و موفقیّتهای علمی نیست، کمی تا قسمتی هم عقل سلیم و شعور متعارف می‌خواهد. من خیلی به این نخبگان که برای تحصیل به خارج رفته‌اند امیدوارم که روزی برگردند و ایران را از نو بسازند؛ فارغ از دسته‌بندی‌های سیاسی رایج موافق و مخالف حکومت.

 

باج‌گیری ۳ همتی باج‌نیوز از مدیران اقتصادی

- صورتی در زیر دارد آنچه در بالاستی. خبر بسیار مبهم است و شاید در آینده جزئیّات بیشتری منتشر شود. این را کنار سخنان اخیر اشکان خطیبی که بگذاریم از یک واقعیّت پرده‌برداری می‌شود به نام «اقتصاد سیاسی براندازی». افراد،‌ نهادها،‌ احزاب و گروه‌های بی‌شماری که منتقد روابط اقتصادی ناسالم درون نظام بودند، خود در چهار یا پنج‌دهه‌ی اخیر به آلاف و الوفی رسیده‌اند که فقط بخشی از آن را افکار عمومی می‌داند. علّت بسیاری از چرخش‌ها و تغییرنظرها متأسفانه آن‌ عاملی است که مرحوم مارکس زیربنایش خواند. مرور این سخنان تفرشی هم برای تکمیل این اشارت بد نیست. اصل مطلب نیز جا برای پژوهش بسیار مفصّل‌تری دارد.

  

پیشین: استقلال، مقدّم بر آزادی و دادگری

فوتبالفارسی

                                                                                                                 یکشنبه ۴ امرداد ۱۴۰۵

 

جام جهانی

جام جهانی تمام شد و ایران با کارنامه‌ای ضعیف و تیمی حذف‌شده برگشت. اوضاع جنگی،‌ تعطیلی لیگ،‌ نبود بازی تدارکاتی و رفتار نادرست امریکا در نحوه‌ی اسکان و رفت‌وآمد تیم ایران باعث می‌شود که با همین سه تساوی نیز کادر فنی نمره‌ی مردودی نگیرد و مثل قدیمها با تک‌ماده قبول شود. حالا طرفداران دوقطبی آشنای فرهنگ ما مشغول بحث‌اند که آیا نتایج تیم قابل قبول بود یا نه. 

 

قلعه‌نویی نتایج مشابهی در چهارسال گذشته کسب کرده که شامل حذف در آسیا و عدم صعود در جام جهانی است و البتّه درگیری همیشگی با منتقدان. او تیمی میانسال (از لحاظ فوتبالی) را تحویل گرفت و به تیمی مسن تبدیل کرد. ادامه‌ی کار با او احتمالاً به کسب نتایج مشابه می‌انجامد (پیشنهاد من: دالیچ یا کونسیسائو). درگیری او با فردوسی‌پور یکی از نمودهای فرهنگ دوقطبی و سفیدوسیاه ماست که دو طرف کمی تا قسمتی حق دارند ولی قیافه‌ی حق به جانب می‌گیرند. اتهام رفتن در غار به فردوسی‌پور در شرایط نبود اینترنت همانقدر نابجا بود که اتهام سکونت در خارج به قلعه‌نویی. کدامیک از دیگری معذرت خواست یا حرفش را اصلاح کرد؟ ضمن اینکه یادمان نمی‌رود که عادل‌خان پس از کسب فقط یک تساوی در جام ۲۰۱۴ همچنان حامی کی‌روش بود.

 

از جزایر مالویناس تا جزایر سه‌گانه

عشق فوتبالها معمولاً -به ویژه پس از نقل مکان حمیدرضا صدر از سینما به فوتبال- سعی می‌کنند با طرح مسائل سیاسی و اجتماعی عشق نوجوانانه (و البتّه بی‌اشکال) خود را توجیه کنند یا بزرگتر و مهمتر از حد معمول نشان دهند. بازگشت به جنگ انگلیس و آرژانتین و مرور جنگ فالکلند (مالویناس) یکی از آیتم‌های تکرارشونده در این زمینه است. یک سؤال: اگر یک فوتبالیست آرژانتینی در هنگامه‌ی جتگ به تعریف از مارگارت تاچر می‌پرداخت، چه عاقبتی می‌یافت؟ با توّجه به روحیات ساکنان آمریکای جنوبی حذف از فوتبال که هیچ ممکن بود جانش هم به خطر بیفتد. حال اگر یک فوتبالیست ایرانی به عکس‌انداختن با شیخ اماراتی متجاوز به ایران افتخار کند و بی‌مکافات بماند،‌ چه ارزشی برای پیراهن تیم ملّی باقی می‌ماند؟ صرف مخالفت با هر عمل نظام حاکم -حتّی اگر باعث محبوبیّت می‌شد که دیگر نمی‌شود- ارزشمند است؟ مصاحبه با کسی که دست در دست کسانی گذاشت که مشوّق حمله به ایران بودند در میانه‌ی جنگ کاری فقط ورزشی نیست بلکه نوعی سوگیری سیاسی هم هست برای کسی که در هنگامه‌ی جنگ و پس از آن سکوت کرد. دانستن این مسئله و اشک‌ریختن و گفتن «اصلاً بیاین منو بگیرین» بازی لوس و بی‌مزّه‌ای است.

 

یادآوری:‌ من همیشه از حامیان فردوسی‌پور بوده‌ام ولی کارنامه‌ی او پس از خروج از صداوسیما -که می‌توانست نرود یا حتّی برگردد- در مسائل اجتماعی و خارج از فوتبال چنگی به دل نمی‌زند. امیدوارم به راه دوستش که حالا یک لکّه‌ی آلوده و بی‌ارزش در شبکه‌ی بی‌وطنان است نرود. در ضمن برخورد با آزمون و فردوسی‌پور می‌توانست سنجیده‌تر باشد مثلاً به اولی فرصت اصلاح و بازگشت بدهند و به دومی هم یک کارت زرد نشان دهند. حذف راه چاره نیست.

فودبال ایرانی

فوتبال ایران ظاهری و باطنی. باطنش پرزرق‌وبرق و باطنش را... چه عرض کنم. این مصاحبه‌ی اسماعیل حلالی و این بخش از مصاحبه‌ی مهدی قایدی اشاره به نوک کوه یخ فوتبال ایران هم نیست. یکی از بازیکنان ملی‌پوش دهه‌ی شصت با افتخار از مصدوم‌کردن فلان مهاجم می‌گفت که جوری عمداً زدمش که صدای شکستن استخوانش را شنیدم. اینها فقط بخشهای قابل تعریف زندگی این نورچشمی‌هاست و گرنه بخش غیرقابل تعریف هم دارد که به جز مواقعی که سرّ از پرده بیرون می‌افتد و دادگاهی می‌شوند -مثل محمدخانی و جمشیدی در داخل و آزمون در خارج- کسی نمی‌فهمد. وقتی «اسطوره‌»های فوتبال ایران پس از رسیدن به شهرت و ثروت دچار لغزش شوند،‌ چه انتظاری از بازیکنان عادی است؟ ما همچنان وانمود می‌کنیم که فقط بخش ظاهری را می‌بینیم و به هرحال مثلاً زندگی ادامه دارد البتّه کمی تا قسمتی.

   

پ.ن: عنوان را با الهام از «فیلمفارسی» مرحوم کاووسی انتخاب کردم. «فودبال» به روایت قلعه‌نویی هم می‌توانست باشد.

افشاگری نیم‌بند

                                                                                                                     سه‌شنبه ۳۰ تیر ۱۴۰۵

آثار علمی-تخیّلی به ویژه فیلمهای مربوط به بیگانگان فضایی را می‌توان به سه دسته‌ی کلّی تقسیم کرد: نخست آنانکه درونمایه‌ی فلسفی دارند همچون «اودیسه‌ی ۲۰۰۱» کوبریک که حسابشان از دیگر فیلمها جداست و با گذشته زمان نه تنها کهنه نمی‌شوند که بر درخشش آنان افزوده می‌شود. دوم آثاری که با استفاده از دستاوردهای نوین علمی نوشته می‌شوند مانند «بین‌ستاره‌ای» نولان. قسم سوم آثاری که بیشتر بر اساس تخیّل ساخته می‌شوند تا دو منبع دیگر که البتّه ممکن است عناصری از آنان را در خود داشته باشند به علاوه‌ی دغدغه‌های مذهبی و جز آن.

 

فیلم «Disclosure Day» اسپیلبرگ بیشتر به قسم سوم نزدیک است. خود اسپیلبرگ جزو پیشتازان بل ریش‌سفیدان این ژانر است. فیلم «برخورد نزدیک از نوع سوم» او رگه‌های بارزی از الهام و شهود را در خود دارد و «ای تی» دعوتی شگرف به فراتربردن احساس هم‌بودگی از انسان به دیگر موجودات جهان هستی است. او البتّه «جنگ دنیاها» را هم دارد که تصویر تیره‌ای از ساکنان دیگر کرات به دست می‌دهد و یکی از فیلمهای ضعیف کارنامه‌ی اوست.

 

در سالهای اخیر شواهد متعدّدی از حضور یا ارتباط دیگر موجودات در کره‌ی زمین منتشر شده که کمابیش با بی‌توجّهی رسانه‌های رسمی روبه‌رو شده است. این عادت بشر است که آنچه مخالف پیش‌فرضهای ذهنی خود است را نادیده می‌گیرد،‌ انکار می‌کند یا شبه‌علم می‌خواند. تجربه‌ی برخی خلبانان امریکایی از مواجهه با برخی پرنده‌های ناشناس از حیرت آنان حکایت دارد. خلبانی سرعت و شیوه‌ی تغییر مسیر یک سفینه را به گونه‌ای توصیف می‌کرد که حاکی از داشتن نوعی فناوری است که بشر تا پنجاه سال آینده نیز به آن نخواهد رسید.

 

همین اخبار ظاهراً محرّک اصلی اسپیلبرگ برای بازگشته به ژانر مورد علاقه‌اش است ولی فیلم چیزی بیش از یک تعقیب و گریز برای افشای اسرار نیست؛ یعنی هیچ اطلاعاتی به‌دردخوری درباره‌ی آن موجودات فرضی به ما نمی‌دهد. با کمی تأمّل می‌توان دریافت که اگر دو سیّاره را در فاصله‌ای دور از هم تصوّر کنیم، آن گونه‌ای که بتواند زودتر به سیّاره‌ی دیگر سفر کند لاجرم فناوری پیشرفته‌تری نیز خواهد داشت همانطور که در بند بالا گفتم و مثلاً در فیلم «آواتار» نیز دیدیم. در فیلم «روز افشاگری» امّا این موجودات پیشرفته به دام انسانها می‌افتند و مانند موش آزمایشگاهی مورد مطالعه قرار می‌گیرند که نقطه ضعف اصلی فیلم است در حالیکه قاعدتاً باید برعکس باشد. آنان می‌توانند با سرعت فراصوت زیر آب حرکت کنند یا حتّی به صورت حیوانات و پرندگان تغییر شکل بدهند ولی نمی‌توانند مانع اسارت خود بشوند یا از دست انسانها فرار کنند.

 

اسپیلبرگ کمی درونمایه‌ی مذهبی هم وارد فیلم کرده است. جوابهای خواهر روحانی در مورد اشرف مخلوقات‌بودن انسان بدک نیست ولی سوالهای شاگرد سابقش -درباره‌ی تصوّر خدا با وجود یک موجود قدرتمند دیگر- زمانی معنا داشت که این موجود نویافته واقعاً قدرتی خداگونه داشت نه اینکه همچنان که گفتم بازیچه‌ی انسان شود. نواقص فیلمنامه در داستان تعقیب و گریزش هم پیشکش. مثلاً تغییر عقیده و تسلیم نوآ اسکانلن (کالین فرث) برای اینکه مانع افشاگری در پخش زنده شود در لحظه‌ی آخر به چه علّت بود؟

 

فیلم خوب فروخته که این ویژگی همیشگی فیلمهای اسپیلبرگ است. با اینکه اسپیلبرگ از پیشتازان این ژانر است ولی پس از فیلمهای یکی دو دهه‌ی اخیر که با استفاده از دستاوردهای نوین علمی نوشته شده، نوع نگاه او کمی کهنه به نظر می‌رسد. حتّی اگر عنصر تخیّل را در نظر بگیریم،‌ فیلم حتّی در مقایسه با «پروژه‌ی هیل مری» که امسال اکران شد هم کم می‌‌آورد.

ایماگویه‌های داستایفسکی

                                                                                                                 چهارشنبه ۲۴ تیر ۱۴۰۵

فراموش نکنیم که علل اعمال انسان معمولاً بی‌نهایت پیچیده‌تر و متنوع‌تر از توضیحات بعدی ما درباره آنهاست.

 

می‌خواهم همانطور که با خودم در مورد چیزها صحبت می‌کنم، حداقل با یک نفر در مورد همه چیز صحبت کنم.

 

برداشتن یک گام جدید، گفتن یک کلمه‌ی جدید، چیزی است که مردم بیش از همه از آن می‌ترسند.

 

برای هوشمندانه عمل‌کردن، به چیزی بیش از هوش نیاز است.

 

درست یا غلط، هرازگاهی شکستن چیزی خیلی لذت‌بخش است.

 

می‌توانی صادق باشی و در عین حال احمق باشی.

 

وقتی عقل شکست می‌خورد، شیطان به کمک می‌آید!

 

صد گمان، دلیلی بر اثبات چیزی نیست.

 

هیچ چیز آسان‌تر از محکوم کردن شرور نیست و هیچ چیز دشوارتر از فهمیدن او.

 

عشق در عمل در مقایسه با عشق در رویا، چیزی خشن و وحشتناک است.

 

اگر می‌خواهی بر تمام دنیا غلبه کنی، بر خودت غلبه کن.

 

بزرگترین خوشبختی، دانستن منشأ بدبختی است.

 

میزان تمدن یک جامعه را می‌توان با ورود به زندان‌های آن قضاوت کرد.

 

آنچه را که باید بشکند، یک بار برای همیشه بشکن و رنج آن را به دوش بکش.

 

بهترین راه برای جلوگیری از فرار یک زندانی این است که مطمئن شوید هرگز نمی‌فهمد که در زندان است.

 

دروغ‌گفتن به خودمان ریشه‌های عمیق‌تری نسبت به دروغ‌گفتن به دیگران دارد.

 

من باور نخواهم کرد و نمی‌توانم باور کنم که شر وضعیت عادی بشر است.

 

جهنم چیست؟ من معتقدم که رنج ناشی از ناتوانی در عشق‌ورزیدن است.

 

دوست‌داشتن کسی یعنی دیدن او همانطور که خدا خواسته است.

 

خدای من، یک لحظه خوشبختی! همین برای یک عمر کافی نیست؟

 

پیشین: ایماگویه‌های مارتین لوترکینگ

«ابرقدرت»‌ چهارم جهان

                                                                                                                        شنبه ۲۰ تیر ۱۴۰۵

 

پیشترها کسانی را که به جای نقد قدرت، تمرکز خود را روی نقد اپوزیسیون و تندروهای داخلی می‌گذاشتند ملامت می‌کردم. اپوزیسیون خارج‌نشین که فعلاً به بن‌بست رسیده ولی زبان تندروان داخلی بیش از پیش دراز است. همچنان بر این باورم که آنها در فضای سیاست ایران وزنی ندارند و هیجان ِجمعی ِگروهی از مردم را که به ظلم و تعدّی و جنگ علیه ایران معترضند نباید به حساب داشتن پایگاه اجتماعی برای آنان گذاشت. یک نکته امّا شایان توجّه است که این رویکرد اگر فضای غالب شود ممکن است امکان برون‌رفت از مهلکه‌ی جنگ اخیر را از بین ببرد و کشور را به خاک سیاه بنشاند. این دو طیف تندروان داخل و خارج مکمّل هم‌اند و بی‌دلیل نیست که رسانه‌ی فارسی اسرائیل اینقدر با شوق و ذوق سخنان مخالفان مذاکره را پوشش می‌دهد چون می‌داند اگر ایران با مذاکره و تفاهم از این بحران خارج شود،‌ پرونده‌ی دخالت خارجی برای تغییر رژیم تا آینده‌ای دور برای همیشه بسته خواهد شد.

 

سخنان سیّدعلی خمینی بهانه‌ای شد برای رویارویی موافقان و مخالفان مذاکره/جنگ. این نوشته در مدح مذاکره و این نوشته در ستایش جنگ با مشرکان از آن جمله‌اند. نوشته‌های کوتاه اینترنتی امکان پوشش همه‌جانبه‌ی یک مسئله را ندارند امّا نوشته‌ی اوّل لااقل چندمثال تاریخی معاصر هم آورده ولی نوشته‌ی دوم چند آیه‌ی قرآن را بدون توجّه به زمینه‌ی نزول آنها ردیف کرده که نتیجه بگیرد که الآن هم تا رفع فتنه در جهان باید به جنگ با امریکا ادامه داد.

 

پیامبر اسلام جنگهای زیادی -عمدتاً با ماهیّت دفاعی- داشت که هر کدام ویژگی خود را داشتند. بدر و احد و حنین و خندق هر کدام مشخّصات خاصّی داشتند. در هیچ‌کدام از آنان پس از انتهای جنگ مسلمانان مشرکان را دنبال نکردند تا رفع فتنه کنند. وضعیّت امروز اگر قرار به مشابه‌سازی باشد شبیه جنگ خندق است که پایگاههای پرشمار امریکا ایران را احاطه کرده و با مشارکت مستقیم یک قدرت نظامی اتمی دیگر و مشارکت خاموش کشورهای عربی، ابرقدرت نظامی-اقتصادی جهان به قصد انهدام ساختار سیاسی ایران وارد عمل شد. اگر کسانی دم از پیروزی بزنند به معنای این است که امریکا نه تنها به اهداف چندگانه‌ی خود نرسید بلکه تنگه‌ی هرمز را به ایران واگذار کرد نه اینکه ایران توانست با برترین قدرت نظامی جهان هماوردی کند یا احیاناً در آینده بتواند آسیبی جدّی به آن بزند.

  

اگر کسی اندک شعوری داشته باشد باید بداند که همینکه ایران بتواند بدون آسیب‌دیدن بیشتر از مهلکه‌ی فعلی جان سالم به در ببرد و در ازای واگذاری امتیازهایی مانند تحدید غنی‌سازی از بار تحریم اقتصادی کم کند باید شادمان باشد. همینکه تمرکز روی برد موشکها و حمایت از دیگر اعضای «محور مقاومت» از دستور کار خارج شد دستاوردی است ولی گویا اینها برای عدّه‌ای کافی نیست و بزرگنمایی سخنان چند تحلیلگر غربی که بیشتر با هدف نقد نظامی‌گری امریکا بیان شده، دستاویز عدّه‌ای شود که باور کنند چهارمین ابرقدرت جهان‌اند (یعنی برتر از انگلیس و فرانسه و آلمان و هند و...) و دلیلی ندارد که نتوانند حریف ابرقدرت نخست جهان شوند. این پیروزی مقطعی حتّی حسین علایی را هم در هنگامه‌ی جنگ به صرافت برشمردن شروط متعدّدی برای خاتمه‌دادن به جنگ انداخت که تخیّلی‌بودن برخی بندهای آن مایه‌ی شگفتی است.

  

امثال جلیلی همیشه خارج از ساختار اجرایی اظهارنظر کرده‌اند، شاید اگر او هم سکّان دولت را در اختیار داشت می‌دانست که ادامه‌ی محاصره‌ی دریایی نهایتاً تا دوماه دیگر می‌توانست درآمد ایران را نزدیک به صفر کند و تورّم لجام‌گسیخته با مردم کاری کند که کار نیمه‌تمام «دشمن» را خودشان تمام کنند. قالیبافی که منتقد برجام بود،‌ اکنون می‌تواند حال روحانی و ظریف را در فرایند مذاکرات برجام درک کند.

 

درگیری چند روز اخیر بین ایران و امریکا می‌تواند آخرین درگیری باشد. مشکل اتمی حل‌شدنی است؛ مسئله اینجاست که امریکا حاضر نیست بپذیرد اختیار تنگه به دست ایران باشد و جنگ با توافقی شبیه برجام و فعّال‌کردن یک امتیاز ژئوپولتیکی بزرگ برای ایران به پایان برسد. این نیز با مشارکت عمان و کشورهای مسالمت‌جوی منطقه مثل قطر رفع و رجوع می‌شود. انتقام‌جویی‌ خامنه‌ای دوم نیز اگر فراتر از شعار سیاسی با مصرف داخلی رود و به مرحله‌ی عمل درآید، کاری می‌کند که بمبها در روز ۹ اسفند نکردند. به یاد داشته باشیم که ایران همیشه در طول تاریخ از درون ضربه خورده است نه از بیرون.

چالشهای خامنه‌ای دوم

                                                                                                                     یکشنبه ۱۴ تیر ۱۴۰۵

 

در آغاز رهبری خامنه‌ای اوّل چندسالی طول کشید که فرمان خودرو نظام به طور کامل در اختیارش قرار بگیرد. با اینکه چندسال رئیس‌جمهور بود ولی تفاوت منصب جدید و اقتدار هاشمی رفسنجانی به رئیس‌جمهور جدید اجازه داد تا برنامه‌ی سازندگی خودش را پیش ببرد. آنچه خامنه‌ای را در مسیری انداخت که به دی ۱۴۰۴ انجامید، عدم قاطعیّت در برابر خودسری نهادهای امنیّتی بود. این نهادها با واکنش خیره‌سرانه در برابر آغاز اصلاحات، نمایش دادگاه شهردار تهران و قتلهای زنجیره‌ای را راه انداختند که قاضی آن دادگاه همین چندروز پیش برای بار دوم به ریاست قوّه قضا منصوب شد و عاملان آن قتلها بعدها به نهادهای امنیّتی بازگشتند.

 

خامنه‌ای دوم نه آن اقتدار پدرش را دارد و نه سابقه‌ی اجرایی، به علاوه‌ی اینکه حتّی نمی‌تواند خودی نشان دهد. همین می‌شود که همان نهادها از هیچ‌کدام از رئیس‌جمهوران گذشته دعوت نمی‌کنند که برای ادای احترام به پدرش حاضر شوند. بدیهی است که اگر قاطعیّت لازم را در برابر این نگاه حذفی نداشته باشد، به همان راهی خواهد رفت که پدرش رفت و سرانجامی جز او نخواهد داشت؛ البتّه خیلی خیلی زودتر.

 

زرق و برق تشییع در پنج شهر ایران و عراق به اضافه‌ی شرکت کشورهای جهان به رغم تهدید دیپلماتیک امریکا ممکن است جناح انقلابی را به این نتیجه برساند که حلقه‌ی خودی‌ها را باز هم تنگ‌تر کند؛‌ حال آنکه موسم احساسات گذشتنی است و موسم عقلانیّت به زودی فرا می‌رسد. شاید پس‌مانده‌ی شور و هیجان اضافه‌شدن بخشی از قشر خاکستری و بی‌طرف به مراسم رسمی تا انتخابات شوراها ادامه یابد ولی تا یکی دوسال دیگر و انتخابات مجلس،‌ دوباره بحث مشارکت سیاسی، ردصلاحیتها و دیگر دسته‌گلهای شورای نگهبان داغ خواهد شد. شرایط جنگی برای همیشه توجیه ناکارآمدی‌ها نخواهد بود.

 

تهدید خارجی به رغم آرزوهای خیالبافان خارج‌نشین هیچگاه به اضمحلال جمهوری اسلامی نخواهد انجامید، تهدید اصلی واپس‌گرایان متصلّبی‌اند که تن به تغییر نمی‌دهند و با اینکه در نهایت نماینده‌ی ده تا پانزده‌درصد مردمند، ایران را ملک طلق خود می‌پندارند. براندازان واقعی جمهوری اسلامی همین جماعت‌اند که در حالت ایده‌آل توانی در حد یک فراکسیون کوچک در مجلس دارند. گروهی که امروز دم از کودتا می‌زنند، خود در سال ۸۸ سابقه‌ی کودتای انتخاباتی دارند. همین دارودسته بزرگترین چالش رهبری خامنه‌ای دوم خواهند بود.

علی الاصول

                                                                                                                        سه‌شنبه ۹ تیر ۱۴۰۵

 

هنوز برای سنجیدن خامنه‌ای دوم خیلی زود است ولی آنچه از بیانیّه‌های او برمی‌‌آید ادامه‌ی همان روند به علاوه‌ی فقدان آن قلدری یا اقتدار خامنه‌ای اوّل و نثر ضعیف‌تر آمیخته به عربی حوزوی است. 

 

ادامه‌ی روند را در موافقت نصفه‌نیمه و مشروط با مذاکرات می‌توان دید که در صورت نرسیدن به مقصود بتوان گفت که از اوّل گفته بودیم. این همان روش سیّدعلی خامنه‌ای است که در طیّ سالهای گذشته در پیش گرفته بود. ضمن اینکه زبان به‌اصطلاح تندروان دراز است که توافق را بر آقا تحمیل کردند تا بتوانند دولتیان -و اخیراً قالیباف را- سازشگر و ترسو بخوانند و به مدد دوپینگ صداوسیما بخشهایی از سخنان رهبر پیشین نظام یا بیانیّه‌های فرزندش را بزرگنمایی کنند. داستان آشنایی است.

 

خامنه‌ای دوم در اوّلین نوشته‌اش از وقوع جنگ بین افغانستان و پاکستان و «شقّ عصای مسلمین» اظهار ناراحتی کرده بود که باعث انبساط خاطر شد چون در چند دهه‌ی گذشته بسیاری از اعمال نظام به تنهایی باعث شق عصای مسلمین شده است. رهبر پیشین امکان نداشت چنین بگوید چون دل خوشی از طالبان نداشت و فقط برای کوتاه‌کردن دست امریکا از افغانستان راضی شد که آنان روی کار بیایند؛‌ چه رسد به اینکه نگران آنان شود.

 

 نثر متکلّف رهبر فعلی واقعاً نیاز به ویرایش دارد. «علی الاصول‌» او که به گفته‌ی نزدیکان و نمایندگانش به مفاد مذاکرات برمی‌گشت، دستاویز تندروان شد تا آن را مخالفت با اصل مذاکره تعبیر کنند در حالیکه خود او پیشتر از تضعیف مذاکره‌کنندگان نهی کرده بود. تندروان پسااحمدی‌نژاد که از تجربه‌ی او درس گرفته‌اند و سعی می‌کنند با رهبر تقابلی نداشته باشند بلکه آرزوهای خود را منتسب به رهبر کنند، از قدیم و ظهور انصار حزب‌الله الله‌کرم تا حالا و جبهه‌ی پایداری و طیف جلیلی برای برقراری توازن در میان طیفهای سیاسی به کار گرفته می‌شدند. اینان بازی‌به‌هم‌زنانی حرفه‌ای‌اند که رسیدن آنها از خیابان به مجلس و شعام تا کنون جز ضرر و زیان برای کشور در پی نداشته است.

 

هر تغییری در ساختار نظام باید ابتدا از صداوسیما آغاز شود که از انحصار یک طیف در بیاید. در پی ناکامی پروژه‌ی براندازی، رسانه‌های خارج از کشور (اعم از دگراندیش یا مزدور) در حالت کما به سر می‌برند و آشکارا نتوانسته‌اند ضربه‌ی وارده را هضم کنند. حالا زمان آن است که چندصدایی بر رسانه‌ی رسمی حاکم شود و لااقل صاحبان روزنامه‌های رسمی بتوانند شبکه‌ی خصوصی خود را داشته باشند. سپس تندوران از تریبونهای رسمی و مناصب کنار گذاشته شوند تا بتوان درباره‌ی باقی مسائل اندیشید.

می‌توان تصوّر کرد که نظام از تشییع خامنه‌ای چه تابلو اقتداری خواهد ساخت. این تابلو تأثیری محدود دارد اگر با تغییر وضع معیشت، برقراری عدالت قضایی،‌ آموزشی و استخدامی،‌ برداشتن فشار از روی دگراندیشان و معتقدان به مذاهب دیگر و به بازی‌گرفتن همه‌ی کسانی که به قانون اساسی فعلی در عمل - ونه لزوماً در نظر- پایبندند همراه نشود.

برهان نظم

جمله‌های سینمایی -۹۰                                                                                           جمعه ۵ تیر ۱۴۰۵

Train Dreams 2025

یکی از کارگران چوب‌بری به دیگران درباره‌ی قطع درختان:

- دنیا با ظرافت به هم دوخته شده بچه‌ها؛ هر وقت یه نخ رو بیرون می‌کشیم نمی‌دونید چه تأثیری روی دنیا می‌گذاره. ما یه مشت بچه روی روی کره زمین‌ایم که پیچ‌های چرخ‌وفلک رو درمی‌آریم و فکر می‌کنیم خدا هستیم.

 

Stretch 2014

زندگی بهت فرصت تمرین کردن نمی‌ده؛ باید حین زندگی آموزش ببینی. 

 

Send Help 2026

لیندا به رئیسش که در جزیره گیر افتاده‌اند: 

شوهرم تو تصادف مرد. همیشه وقتی مست می‌کرد کلید ماشینش رو قایم می‌کردم. یه شب وقتی که کار خیلی وحشتناکی کرد سوییچ رو از کیفم درآوردم، روی میز گذاشتم و آخرین جرعه رو براش ریختم.

 

My life Without Me 2003

وقتی به یکی نگاه می‌کنی پنجاه درصد کسی که هست رو متوجّه می‌شی ولی فهمیدن پنجاه درصد بقیّه کار رو خراب می‌کنه. شاید هیچ‌وقت نباید بفهمی بقیّه‌ش چیه.

 

Dutton Ranch 2026

کارتر جوان به پدرخوانده‌اش ریپ:

- با یه دختر آشنا شدم... نمی‌دونم چی کار کنم.

- هیچ کار نمی‌کنی، هیچ‌چی نمی‌گی، فقط گوش می‌دی. حرف خوبی بهت زد، ‌گوش می‌دی. حرف بدی بهت زد، گوش می‌دی. اگرم ندونستی چه مزخرفی داره تحویلت می‌ده بازم گوش می‌دی. روال کار اینطوریه. 

 

پیشین: نمایش‌سرای جهان

ویرایش تصویر خامنه‌ای

                                                                                                                   شنبه ۳۰ خرداد ۱۴۰۵

 

محمدحسین خوشوقت در گفتگویی مطالبی را درباره‌ی سیّدعلی خامنه‌ای بیان کرده که بد نیست نیم‌نگاهی به آن بیندازیم.

 

خوشوقت گفته است که دلیل برخوردنکردن او با تندروها این بود که می‌ترسید به جبهه‌ی مخالفان نظام بپیوندند و به روی نظام پنجه بکشند. با این استدلال در طول دوران زمامداری او افراد به‌اصطلاح تندرو تا توانستند هر کار کردند و با مجازاتی روبه‌رو نشدند. برای نمونه نبویان‌ها یک‌شبه نبویان نشدند؛ آنان در طول سالیان گذشته هر چه خواستند گفتند و هر دروغی را به عنوان خبر و تحلیل تحویل خلق‌الله دادند که امروز به  اینجا رسیده‌اند. شاید آنان با تدبیر خامنه‌ای در جبهه‌ی نظام حفظ شده باشند ولی باعث تاراندن جمع بسیاری از همراهان ساختار سیاسی به سمت منتقد و مخالف شدند چون ملاک ارزشگذاری در نظام را خودی و غیرخودی می‌دیدند که فرسنگ‌ها از عدالت به دور است.

 

البتّه مطلب به این شکل که خوشوقت می‌گوید هم نیست و برخی از «تندروها» عملاً برکشیده‌ی خود خامنه‌ای بودند. تندروتر از محمود احمدی‌نژاد چه کسی؟ مگر نه اینکه با دو انتخابات مشکوک به ریاست رسید و هر کار خواست کرد و تا زمانی که در برابر رهبر نایستاد با تأیید کامل او همراه بود؟ احمدی‌نژاد بلایی به سر وجهه‌ی اجتماعی خامنه‌ای اورد که حالا و با این سخنان قابل رفع و رجوع نیست. خوشوقت به یکی از فقیهان شورای نگهبان به عنوان تندرو اشاره می‌کند. او که دیگر منصوب خود خامنه‌ای بود؛ چه اجباری در انتصاب این فرد بود که حالا بخواهد با او مدارا کند؟ امامان جمعه‌ای چون علم‌الهدی چطور؟ حتّی تخیّلی‌ترین داستان‌ها هم باید تا حدّی قابل باور باشند. 

 

خوشوقت می‌گوید که خامنه‌ای در گفتگویی به او گفته که نه تنها با گفتگو بلکه با رابطه با امریکا نیز موافق است به شرط اینکه از موضع محترمانه با ما برخورد شود. این هم با سابقه‌ای که از او سراغ داریم سازگار نیست. خاتمی حتّی اجازه‌ی روبه‌روشدن با کلینتون را نیافت و گفتگوی تلفنی روحانی با اوباما مذمّت شد. هاشمی رفسنجانی هر کار کرد تا منافع ایران را در پایان دادن به تقابل با امریکا برای او تشریح کند ولی او نپذیرفت. چه کسی جز این افراد -به ویژه هاشمی- می‌توانست امریکا را وادار به داشتن «موضع محترمانه» کند؟ مگر نامه‌نگاری اوباما پیشنهاد داشتن رابطه‌ی محترمانه نبود؟

 

حالا چرخ گردون چرخیده و قرار است که اجازه‌ی رهبر سوم برای گفتگوی مستقیم با امریکا و تقبیح تندروان داخلی به سیره‌ی «رهبر شهید» پیوند زده شود. بسیارخوب فرض محال بر این که اینطور باشد؛ شما رابطه با امریکا را درست کن و جلو تندروان را بگیر، ما هم تناقض‌های این ادّعاها را با واقعیّت نادیده می‌گیریم. باهنر گفته که خامنه‌ای دوم کتباً -ولی به شکل خصوصی- جواب پیام تبریک خاتمی را داده و برای مراسم ترحیم خواهر خاتمی هم که نماینده فرستاد. این‌ها زمانی سودبخش است که مردم شاهد تغییر روش معنادار در حکومتداری باشند که به زودی با اوّلین عزل و نصبها آشکار خواهد شد. آیا همین رویّه در صداوسیما حفظ می‌شود؟ آیا نظارت استصوابی همچنان انتخابات را به انتصابات تبدیل خواهد کرد؟ آزادی‌های مصرّح در قانون اساسی فعلی همچنان زیرپا گذاشته خواهد شد؟ عدالت قضایی و نحوه‌ی برخورد با مخالفان مانند گذشته خواهد بود؟ این پرسشها یکی پس از دیگری بلافاصله پس از تمام‌شدن جشنواره‌های خیابانی خودش را نشان خواهد داد و جواب خواهد طلبید.

دور نه‌چندان باطل

                                                                                                                یکشنبه ۲۴ خرداد ۱۴۰۵

 

ترامپ برجام را پاره کرد و اکنون پس از فرازونشیب‌های زیاد به توافقی می‌رسد که تکرار برجام خواهد بود با کمی بالا و پایین. این نتیجه به علاوه‌ی ناکامی حمله به ایران را تحلیلگران مستقل بارها در پیش‌بینی‌های خود بیان کرده بودند و در نهایت چنان شد. آیا می‌توان این دور را باطل خواند، حتماً نه. چرا؟

۱- پیش از برجام۲ تهدید حمله‌ی نظامی به عنوان یک گزینه روی میز بود و امریکا حتّی در دوران دموکراتها آن را مطرح می‌کرد ولی حالا نهایت این حمله را دیدیم و بعید است که امریکا بار دیگر به این گزینه برگردد. حکایت اسرائیل امّا متفاوت است و چه‌بسا ایران بدش نیاید در آینده دوباره -این‌بار بدون حضور امریکا- به رویارویی با اسرائیل بپردازد.

 

۲- بستن تنگه‌ی هرمز، هدف گرفتن زیرساختهای کشورهای عرب و حمله به پایگاههای امریکا به‌اصطلاح «عادی‌سازی» شد و این بار در هر مواجهه‌ی فرضی طرف مقابل می‌داند که ایران بدون تردید از این روشها برای دفاع از خود استفاده می‌کند؛ این یعنی بازدارندگی مضاعف.

  

۳- برداشتن تحریمها پس از برجام۱ بسیار به کندی انجام می‌شد و تا زمان روی کارآمدن ترامپ بخش زیادی از آن باقی ماند و حتّی پولهایی که در قطر بود به ایران برنگشت. در بده‌بستان پیش از امضای توافقنامه، مقدار پولی که از امارات به ایران رسید بیش از دو برابر پولی بود که اوباما پس از آزادی جیسون رضائیان به ایران داد و ترامپ بارها آن را مطرح می‌کرد. در برجام۲ قرار است روند برگشتن ایران به اقتصاد جهانی تسریع شود.

 

۴- بسیاری از موضوعاتی که در دوران بایدن مانع بازگشت امریکا به برجام شد اساساً مطرح نشده است. نه قرار است در حمایت عملی ایران از نیروهای نیابتی تغییری حاصل شود و نه بحثی در مورد توان موشکی ایران شده است. خلع‌سلاح حزب‌الله که بر اساس توافق دولت لبنان در دستور کار بود عملاً به حالت تعلیق درآمده است. در عراق نیز اگر تغییری در وضع نیروهای طرفدار ایران صورت پذیرد، با فشار مرجعیّت نجف خواهد بود، نه امریکا و غرب. لحاظ‌شدن لبنان در توافق، توان اثرگذاری ایران در منطقه را به‌رغم خواست دولت ضعیف لبنان و کشورهای عرب بالا می‌برد.

 

۵- بخش بزرگی از اپوزیسیون خارج‌نشین با حمایت از حمله به ایران اعتبار خود را از دست دادند و گروههای تجزیه‌طلبی که برای حمله به ایران آماده می‌شدند، با قرار گرفتن در طرح امریکا-اسرائیلی بی‌آبرو شدند. 

 

۶- صندوق سیصد میلیاردی بازسازی ایران به نظر بسیار مبهم می‌‌آید. با احتیاط می‌توان گفت که ترفند امریکا برای بهره‌برداری اقتصادی از جنگ و مهار ایران باشد. هرچه منافع مشترک کشورها بیشتر باشد،‌ امکان تقابل آنان کاهش می‌یابد. این صندوق به نفع ایران، امریکا و کشورهای عرب است و بازنده‌ی نهایی اسرائیل خواهد بود.

 

۷- مذاکره با امریکا تابویی بود که نه خاتمی و نه روحانی نتوانستند آن را بشکنند امّا امروز چیزی از آن باقی نمانده است. اگر مشکلات هسته‌ای را بتوان با مذاکره حل کرد، چرا نتوان دیگر مشکلات را رفع کرد یا تقلیل داد؟ ایران با «نگاه به شرق» کاملاً به طرف چین و روسیه غش کرده بود، حالا می‌تواند توازنی در سیاست خود ایجاد کند و مانع بهره‌برداری دیگران شود.

  

۸- یک قشر خودآگاه ملّی در ایران شکل گرفت که مخالف ایدئولوژی حاکم و مدافع ایران در برابر تهاجم غرب بود. این گروه مثل تیغ دودم است یعنی همانقدر که در خیابان و فضای مجازی به نفع نظام کار کرد و در برابر براندازان بیش از نیروهای سنّتی ایستاد، اگر نظام باز به روال گذشته برگردد ممکن است تغییر مسیر دهد و یقه‌ی نظام را بچسبد. آن وقت این جماعت با جوانان بی‌حافظه‌ای که «رضاشاه روحت شاد» می‌گفتند تومانی نه قران تفاوت خواهند کرد. همین اواخر هم با لجبازی تداوم بستن اینترنت زمزمه‌ی‌های اعتراضی شروع شد که می‌توانست باعث دردسر نظام شود.

  

نظام در جهاد اصغر جنگ پیروز شد ولی جهاد اکبر انجام تغییرات داخلی باقی مانده است. بین جنگ دوازده‌روزه و اعتراضات دی چندماه بیشتر فاصله نبود؛ با ادامه‌دادن روال گذشته شیرینی این پیروزی شاید یکی دوسال بیشتر دوام نیاورد.

دیانت، تعهّد و مسئولیّت

                                                                                                                  دوشنبه ۱۸ خرداد ۱۴۰۵

جنگ اخیر ستاره‌هایی نیز داشت که مهمترین آنها از دید من پاپ لئو بود. تا پیش از این عادت داشتیم که موضع‌گیری پاپ‌ها را در برابر ناروایی‌های جهان به شکل کلّی‌گویی ببینیم که وظیفه‌ی انطباق آن بر مصادیق به عهده‌ی دیگران گذاشته می‌شد و معمولاً با جواب مستقیم هدف نقد نیز مواجه نمی‌شد. این بار امّا پاپ به طور جزئی به تهاجم امریکا-اسرائیلی اشاره و آن را رد کرد. ترامپ که نمی‌تواند ساکت بنشیند جواب داد و پاپ به‌رغم عدم تمایل به تقابل لفظی با ترامپ به او جواب داد. در سفر به افریقا و اخیراّ اسپانیا نیز روند مخالفت با جنگ را ادامه داد.

مواجهه‌ی مذهب با سیاست را می‌توان ذیل سه طبقه‌ی کلّی دسته‌بندی کرد:

  

یکی معتقدان به جدایی کامل دین از سیاست که فقط تفکیک نهاد دین از ساختار سیاسی نیست بلکه شامل گوشه‌گیری متدیّنان از هر گونه فعالیّت سیاسی نیز می‌شود که آن هم انواع مختلفی دارد. مثلاً رویکرد باطنیان و عرفا نوعی است و مقدّسان تنزّه‌طلب یا منتظران آخرالزمان گونه‌ای دیگر. اینها تلاش می‌کنند که خود را از آسیب‌های پرداختن به سیاست ایمن نگه دارند و ارشاد مؤمنان به دیانت و معنویّت را تنها وظیفه‌ی خود می‌دانند.

 

دوم کسانی‌اند که نه تنها متدیّنان بلکه عالمان دین را دارای وظیفه برای دخالت در سیاست به شکل عملی می‌بینند و معتقدند که آنها شایسته‌ترین افراد برای راهنمایی جامعه‌اند. برجسته‌ترین نمونه‌ی این دیدگاه حکومت روحانیان در نیم‌قرن گذشته ایران است که آسیب‌شناسی خاص خودش را دارد و به اندازه‌ی کافی به آن پرداخته  شده است.

 

سوم کسانی‌اند که گرچه ورود عملی نهاد دین به سیاست را باعث فساد این نهاد می‌دانند ولی اینگونه نیست که نسبت به روند جاری سیاست بی‌تفاوت باشند. اینان با نقد حاکمان از بیرون ساختار سیاسی تلاش می‌کنند در حد توان در جهت بهبود امور حرکت کنند. مهمترین مثال این دیدگاه آیت‌الله سیستانی در عراق است که گرچه روحانیان را از ورود در مناصب سیاسی نهی کرده ولی خود او نقش مهمی در برقراری مردم‌سالاری و نظام مبتنی بر انتخابات در عراق داشته است. به گمان من بدون ایشان ایشان عراق پس از صدام حسین شاید حالا وضعی مانند سوریه یا بدتر داشت.

 

پاپ اخیراً در نقشی شبیه سیستانی رهبر ابرقدرت جهان را نشانه گرفته است. تقابل این دو افول پایگاه اجتماعی ترامپ را تشدید کرد و او را در برابر ایران ضعیف‌تر. اخیراً و با انتشار موضع واتیکان درباره‌ی هوش مصنوعی به نظر می‌‌آید که این نقش‌‌آفرینی وارد حوزه‌های دیگر هم می‌شود. این تغییر رویکرد بزرگترین نهاد رسمی مسیحیّت را باید به فال نیک گرفت. تنها با بی‌تفاوتی گروههای مرجع اجتماعی است که قدرت‌مداران هرچه می‌خواهند می‌کنند. اگر اهل دیانت، دانش و هنر هر کدام به سهم خود در برابر ناراستی‌ها بایستند، بسیاری از گره‌های کور جهان به تدریج باز خواهند شد.

دستاوردهای ترامپ

                                                                                                                  سه‌شنبه ۱۲ خرداد ۱۴۰۵

 

۱- خامنه‌ای اوّل پس از ۱۹ دیماه در بدترین وضع دوران زمامداری خود بود. صدور مستقیم فرمان سرکوب، حکومت را در وضعّتی مشابه تابستان ۶۷ قرار داد و رهبرنظام مقصّر اصلی بود. به طرفةالعینی امّا در کمتر از دو ماه خامنه‌ای به «امام شهید» تبدیل شد؛ نه در پناهگاه زیرزمینی که علی لاریجانی را با چشم‌بند برایش ببرند بلکه در ساختمان همیشگی به همراه خانواده و همسر و فرزند و عروسش. دگرگونی‌ها در سیاست مانند آب‌وهوای بهار است و بخش عمده‌ای از طیف خاکستری ایران فعلاً او را به عنوان مظلوم می‌بینند نه برعکس.

 

۲- تاب‌آوری نظام در فقدان رأس خودش نه تنها مهاجمان و هم‌پیمانان اروپایی بلکه خیلی از منتقدان داخلی و همراهان نظام را نیز غافلگیر کرد. پس از شوک ۲۴ ساعته‌ی ابتدایی که با حمله‌ی متقابل ایران همراه شد، پس از هشت روز رهبر تازه‌ای برای نظام انتخاب شد که در حالت عادی سخت بود به این راحتی به این منصب برسد. شاخ و شانه‌کشیدن ترامپ و لزوم نشان‌دادن پایداری نظام با نشاندن یک نسخه‌ی جوانتر از خامنه‌ای راه را برای مجتبی هموار کرد.

۳- ایران درست مانند جنگ دوازده‌روزه و با فاصله‌ای کمتر (حدود دو ساعت) به حمله به اسرائیل و پایگاههای امریکا در منطقه پرداخت. حمله به اسرائیل به نسبت جنگ قبل با درصد موفقیّت بیشتری همراه شد و حمله به هفت کشور منطقه یکی دیگر از خط قرمزها را پشت سر گذاشت که تا کنون هم ادامه دارد. افکار عمومی جهان ایران را کشوری دید که یک‌ تنه در چندین جبهه با ابرقدرت فعلی دنیا جنگید و تسلیم نشد.

 

۴- آنچه آتش‌بس را بر ترامپ تحمیل کرد،‌ بستن تنگه‌ی هرمز بود. بندهای ۳ و ۴ از تهدیدهای پیشین نظام بود که گویا تیم ویتکاف و کوشنر به ترامپ گفته بودند که ایران بلوف می‌زند و چنین نخواهد کرد. وقتی وزارت خارجه از فرایند تصمیم‌گیری کنار گذاشته شود و کارشناسان مرتبط با ایران را هم ایلان ماسک با طرح کوچک‌کردن دولت مرخّص کند،‌ نتیجه‌ای بهتر از این حاصل نمی‌شود.

 

۵- حمله‌ی متقابل ایران به زیرساختهای کشورهای عرب خلیج فارس از ادامه‌ی حمله به زیرساختهای ایران جلوگیری کرد و عملیّات «خشم حماسی» را به پایان رساند. ایران تا حدّ زیادی با کشورهای عرب به ویژه امارات مماشات کرد وگرنه حتّی درصدی از موشکهایی که روانه‌ی اسرائیل شد می‌توانست خسارتی جبران‌ناپذیر به آنها بزند.

  

۶- همانطور که بخش آفندی ایران به نسبت جنگ خرداد پیشرفت محسوسی داشت، بخش پدافندی نیز با زدن پهپادهای پرشمار و چند هواپیما و جنگنده خودی نشان داد. اصابت اف۳۵ افسانه‌ای بیش از اسقاط هواپیماها ارزش داشت و نشان داد که آن هاله‌ی نامرئی‌بودن در خطر محوشدن است و آینده ممکن است آبستن حوادث دیگری باشد.

 

۷- دسته‌بندی‌های جدیدی در جهان در حال شکل گرفتن است. اروپاییان که در جنگ پیشین آشکارا شادمانی می‌کردند، پس از چشیدن پیامدهای اقتصادی بستن تنگه سکوت و راه خود را جدا کردند. حتّی صدراعظم ابله آلمان که در ماههای گذشته مشغول رجزخوانی بود لحنش کاملاً تغییر کرد و در اروپا نیز صداهای مخالفت اسپانیا و ایرلند و تعدادی دیگر به گوش رسید. در منطقه عمان راه خود را به طور کامل از دیگر کشورهای عرب -چه در بیانیّه‌ها و چه در سازمان ملل- جدا کرد و حتّی حمله‌ی ایران به کشورهای عرب را تلخ ولی اجتناب‌ناپذیر خواند. پاکستان نیز از یک کشور منزوی به مهره‌ای فعال تبدیل شد که بی‌طرف نیست و مانند عمان با ایران همراهی بیشتری دارد.

 

می‌توان دستاوردهای دیگری را نیز برای ترامپ -همچون ورود حشد شعبی به بازی و اعاده‌ی حیثیّت از حزب‌الله- برشمرد ولی به گمانم فعلاً کافی است تا ببینیم مذاکرات چگونه پیش می‌رود. ترامپی که تا دیروز به فکر نابودی تمدّن ایران بود حالا بر سر فلان جمله مشغول چانه‌زدن است و زیر فشار کم‌سابقه‌ی افکار عمومی امریکا، حزب دموکرات و حتّی بخشهای سنّتی جمهوریخواه قرار دارد. 

باخت آرزوزدگان

                                                                                                                     جمعه ۸ خرداد ۱۴۰۵

برای رسیدن به هر هدف یا اقدامی به امید نیاز است؛ امیدی آن‌چنان قوی که بتواند موانع پیش‌رو را کم‌اهمیّت بشمارد و برای رفع آنان چاره‌ای بیابد. حتّی اگر امید تا درجاتی به آرزو بدل شود هم جا دارد ولی اگر این آرزو آن‌چنان بزرگ و رؤیایی باشد که به تنهایی انگیزه‌ی عمل شود و مراحل رسیدن به هدف را ناچیز بشمارد، ممکن است در عمل به فاجعه بینجامد؛ این آرزو گاه گذاشتن حد زمانی ۲۵ساله برای نابودی اسرائیل است و گاه حمله‌ی نظامی به ایران برای تغییر نظام. تفاوت آن امید و این آرزو عقلانیّت است و دوراندیشی.

  

جدال مخالفان حمله‌ی نظامی با مدافعان‌ آن پیش از اسفند ۱۴۰۴ گرچه به ظاهر درباره‌ی قانونی یا اخلاقی بودن/نبودن آن بود ولی در واقع به امکان آن برمی‌گشت. به گمانم حتّی موافقان بل مشوّقان این حمله از سابقه‌ی چنین حملاتی در گذشته خبر داشتند و می‌دانستند اگر چنین کاری توجیه شود فردا هر کشور قدرتمندی می‌تواند آن را دستاویز تجاوز کند ولی رؤیای تغییر نظام ‌آن‌چنان قوی بود که نمی‌گذاشت چشمان خود را باز کنند و عاقبت کار را ببینند.

 

تکلیف اسرائیل مشخّص است که به داشتن تاکتیک قوی و نداشتن استراتژی بلندمدّت شهره است. الگوی عمل اسرائیل ضربه‌ی کوبنده‌ی ابتدایی و بلاتکلیفی در طولانی‌مدّت است. نمونه‌ی آن را در سرزمین‌های اشغالی و اخیراً لبنان می‌بینیم. ترامپ هم پدیده‌ای جدای از دیگر رئیس‌جمهوران امریکاست که به طرز غریبی گرفتار ذهنیّت کودکانه و ساده‌انگار خود است. او و نتانیاهو زوج کاملی را تشکیل داده‌اند. لازم به یادآوری نیست که وی تا اینجا به رغم داشتن بزرگترین ارتش دنیا نتوانست به هیچ‌کدام از اهداف اعلام‌شده (تغییر نظام، از بین‌بردن برنامه‌ی هسته‌ای و انهدام توان موشکی) برسد یا حتّی نظام فعلی را به تسلیم بکشند بلکه مشکلات دیگری را هم آفرید و آن هم شکاف بی‌سابقه در ناتو و بسته‌شدن تنگه‌ی هرمز بود.

 

ایران عملاً از دو اهرم فشار معادل بمب هسته‌ای رونمایی کرد که حتّی بیش از آن توان بازدارندگی دارند: یکی بستن تنگه‌ی هرمز و دیگری امکان حمله به زیرساختهای کشورهای جنوب خلیج فارس. درباره‌ی اوّلی که بسیار گفته‌اند و اوّلین و بزرگترین شوک را به امریکا وارد کرد و سبب اصلی آتش‌بس شد. دوّمی هم به احتمال قوی مانع ادامه‌ی جنگ خواهد شد. آخرین کارت متجاوزان -پس از ناکامی در به تسلیم‌کشاندن نظام- زدن زیرساختها بود که با حمله به تأسیسات نفتی،‌ گازی و فولاد آغاز شد ولی جواب سریع ایران با زدن تأسیسات امارات، کویت و قطر باعث توقّف آن حملات شد. از اسرائیل انتظار هیچ‌گونه تعقّلی نمی‌رود ولی حتّی دولت کودن ترامپ هم می‌داند که در صورت زدن زیرساختها،‌ ایران می‌تواند همین کار را با کشورهای جنوب خلیج فارس بکند. امریکا کارت جدیدی برای رو کردن ندارد ولی ایران باب‌المندب را برای روز مبادا نگه داشته است.

حمله‌ی ترامپ هدیه‌ای به نظام ایران بود که چرا و چگونه‌اش را بعد می‌نویسم. تنها نکته‌ای که باقی می‌ماند پیوستن برخی اهل اندیشه و فعالان اجتماعی به کمپین تجاوز پیش و پس از حمله بود. از سیاست‌زدگان هیچ انتظاری نمی‌رود ولی امیدوارم آنان از خواب بپرند و بدانند که هر تغییری در ایران زمان‌بر و دشوار است و راه‌حلهای قطعی و کوتاه برای تغییر در یک جامعه جواب نمی‌دهد.

جشن کشتگان

                                                                                                                 سه‌شنبه ۵ خرداد ۱۴۰۵

دشمن خویشیم و یار ِآنکه ما را می‌کُشد                         غرق دریاییم و ما را موج دریا می‌کشد

زان چنین خندان و خوش ما جان شیرین می‌دهیم        کان ملک ما را به شهد و قند و حلوا می‌کشد

نیست عزرائیل را دست و رهی بر عاشقان                 عاشقان عشق را هم عشق و سودا می‌کشد

آن گمان ترسا برد مؤمن ندارد آن گمان                            کو مسیح خویشتن را بر چلیپا می‌کشد

هر یکی عاشق چو منصورند خود را می‌کشند                غیر عاشق وانما که خویش عمدا می‌کشد

صد تقاضا می‌کند هر روز مردم را اجل                          عاشق حق خویشتن را بی‌تقاضا می‌کشد

بس کنم یا خود بگویم سر مرگ عاشقان                  گرچه منکر خویش را از خشم و صفرا می‌کشد

خویش فربه می‌نماییم از پی قربان عید                    کان قصاب عاشقان بس خوب و زیبا می‌کشد

همچو اسماعیل گردن پیش خنجر خوش بنه                  درمدزد از وی گلو گر می‌کشد تا می‌کشد

شمس تبریزی برآمد بر افق چون آفتاب                            شمع‌های اختران را بی‌محابا می‌کشد

جنگ سرنوشت؟

                                                                                                                   شنبه ۹ اسفند ۱۴۰۴

حتّی بدبین‌ترین افراد به ترامپ نیز پیش‌بینی می‌کردند که وی ابتدا به اسرائیل اجازه‌ی حمله به ایران دهد، سپس بعد از جواب ایران به اسرائیل به عنوان دفاع از اسرائیل وارد جنگ شود تا اقدام به تجاوز ابتدایی نکرده باشد. ترامپ امّا با اعلام جنگ پیش‌دستانه نشان داد که که به هیچ اصلی از اصول بین‌المللی پایبند نیست و عملاً نظام ایران را در موضع محق‌بودن برای دفاع از خود قرار داد. اگر روند سیاسی در امریکا به درستی طی شود این اقدام او باید با استیضاح نمایندگان مجلس روبه‌رو شود.

 

درست مانند جنگ دوازده روزه، هم نتانیاهو و هم ترامپ چشم به معترضان ایرانی دوخته‌اند که در ایران به میدان بیایند؛ اگر چنین اقدامی رخ دهد (آن‌چنان که برخی در اعتراضات دی‌ماه می‌خواستند) آن وقت این حمله برای مهاجمان دستاوردی خواهد داشت و اگر مانند جنگ دوازده‌روزه اکثریّت مردم حساب خود را از مهاجمان خارجی جدا کنند، آن وقت ترامپ مرتکب بزرگترین اشتباه سیاسی خود شده است که نه تنها موقعیّت خود او بلکه جایگاه امریکا را در نظام بین‌الملل بیش از پیش تضعیف خواهد کرد.

 

دخالت بشردوستانه آن‌چنان که خیلی وقت پیش از این نوشته بودم تنها زمانی در عرصه‌ی بین‌الملل جایز است که از طرف سازمان ملل باشد یعنی جامعه‌ی جهانی به این نتیجه برسد که دخالت برای تغییر وضعیّت در یک کشور لازم است نه اینکه یک یا چند کشور سر خود به یک کشور حمله کنند. اینطور هر کسی می‌تواند تجاوز به دیگر کشورها را توجیه کند و داشتن زور بیشتر برای اعمال آن کافی است و «دخالت بشردوستانه» تنها روکشی شیک برای این عمل است.

جا دارد متفکران و هنرمندان ایرانی بلافاصله با تأکید بر فاصله‌ی خود از حاکمیّت و نقد و نفی نحوه‌ی برخورد با شهروندان معترض، با تجاوز امریکایی-اسرئیلی و حامیان بی‌وطن آنها نیز مخالفت کنند. گذشته از اختلاف نظر درباره‌ی ساختار سیاسی مناسب برای ایران، مدافعان بلکه مشوّقان تجاوز به ایران فاقد هرگونه جایگاه اخلاقی برای سخن‌گفتن از طرف مردم ایرانند. نوع موضع‌گیری افراد و گروه‌ها در این روزها بهترین محک برای شناخت آنان و مقاصدشان خواهد بود.